Canllawiau

Codi arian ar gyfer argyfwng: canllawiau i elusennau (CC40)

Diweddarwyd 26 Chwefror 2026

Yn berthnasol i Loegr a Chymru

Mae elusennau’n chwarae rhan hanfodol mewn cyfnodau o argyfwng. Mewn sefyllfaoedd sy’n aml yn gymhleth ac yn ansicr, maen nhw’n gweithio’n gyflym i gael cymorth i bobl yr effeithir arnynt drwy:

• rhoi ffyrdd clir a hawdd i’r cyhoedd roi rhoddion
• defnyddio eu profiad arbenigol a’u gwybodaeth leol
• cydlynu eu gwaith gydag eraill

Pan fydd argyfwng yn digwydd, gartref neu dramor, efallai y bydd gan eich elusen rôl wrth ddarparu cymorth yn yr ardal yr effeithir arni. Neu efallai yr hoffech godi arian neu helpu mewn ffyrdd eraill.

Defnyddiwch y canllaw hwn i’ch helpu i ddeall:

• os gall eich elusen godi arian ar gyfer argyfwng penodol
• eich opsiynau ar gyfer defnyddio’r arian rydych chi wedi’i godi (yr ‘arian apêl’)

Rhaid i chi:

• sicrhau bod gwaith eich elusen yn helpu i gyflawni ei phwrpas, ac nid unrhyw bwrpas arall
• cydymffurfio â’r gyfraith a dilyn y Cod Ymarfer Codi Arian
• gwneud penderfyniadau er budd gorau eich elusen yn unig

Darllenwch y canllawiau hyn os ydych chi’n aelod o’r cyhoedd sydd eisiau helpu pan fydd argyfwng yn digwydd.

Gwiriwch a all eich elusen godi arian ar gyfer argyfwng

Dim ond at ddibenion eich elusen y gallwch godi arian.

Mae dibenion eich elusen yn ei dogfen lywodraethol. Maen nhw’n dweud beth mae eich elusen wedi’i sefydlu i’w gyflawni, ac yn aml maen nhw’n gosod terfynau ar:

• beth all eich elusen ei wneud i helpu i gyflawni ei dibenion
• pwy all ei gefnogi
• ble gall weithredu

Os na fyddai codi arian ar gyfer argyfwng yn eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen

Er enghraifft, mae dibenion elusen yn cyfyngu ei gwaith i gefnogi pobl mewn tref benodol yng Nghymru. Ni all yr elusen godi arian ar gyfer argyfwng dramor.

Yn y math hwn o sefyllfa:

• gall elusen gyfeirio rhoddwyr at apeliadau elusennau eraill y mae eu dibenion yn caniatáu iddynt ymateb i’r argyfwng
• gall aelodau neu staff gasglu rhoddion ar gyfer yr apeliadau hyn yn bersonol

Ar gyfer casgliadau personol, ni ddylai rhoddion fod:

• wedi’u casglu yn enw eich elusen
• wedi’u bancio gan eich elusen

Gallwch rannu canllawiau codi arian i’r cyhoedd gydag aelodau a staff eich elusen.

Mae’r canllaw hwn yn cynnwys mwy o wybodaeth am ddibenion elusennol.

Rhoddion o nwyddau

Fel arfer, arian yw rhoddion i apeliadau. Ond gallant fod yn eiddo o unrhyw fath. Er enghraifft, nwyddau.

Fel arfer mae’n fwy effeithiol trosglwyddo arian yn hytrach na nwyddau i ardal sydd wedi’i heffeithio gan argyfwng.

Efallai na fydd angen nwyddau a roddir i helpu’r bobl yr effeithiwyd arnynt gan yr argyfwng. Mewn achosion eraill, gall nwyddau a roddir arafu neu rwystro’r gwaith cymorth brys oherwydd yr amser a’r adnoddau sydd eu hangen i’w didoli, eu glanhau neu eu cludo.

Gofynnwch am neu dderbyniwch roddion o nwyddau dim ond os ydych chi’n siŵr mai dyma’r ffordd orau o helpu. Gallwch ofyn i elusennau neu sefydliadau arbenigol eraill sy’n gweithio yn yr ardal am gyngor.

Byddwch yn glir ynglŷn â beth fydd eich elusen yn ei wneud â’r arian a godwch

Mae argyfyngau angen ymateb cyflym felly, cyn i chi ddechrau codi arian, ystyriwch beth fyddwch chi’n ei wneud â’r arian rydych chi’n ei godi (yr ‘arian apêl’).

Geiriad eich apêl

Rhaid i’ch apêl:

• ddweud beth rydych chi’n codi arian ar ei gyfer
• beth fyddwch chi’n ei wneud gyda’r arian rydych chi’n ei godi

Dylai’ch apêl:

• fod mor glir a thryloyw â phosibl
• ddweud sut y byddwch yn adrodd yn ôl ar lwyddiant

Mae hyn yn deg i roddwyr a bydd yn eich helpu i gynllunio’n effeithiol.

Rhaid i chi ddilyn unrhyw gyfyngiadau sy’n berthnasol i’ch cronfeydd apêl argyfwng.

Darllenwch canllaw y Comisiwn ar godi arian i elusennau i’ch helpu i gael eich geiriad yn iawn.

Eich opsiynau

Fel arfer, bydd eich elusen yn defnyddio arian yr apêl mewn un neu’r ddwy o’r ffyrdd canlynol:

• cefnogi gwaith elusennau neu sefydliadau eraill sydd â’r profiad i gael cymorth yn gyflym i bobl sydd ei angen
• gwneud eich gwaith cymorth brys eich hun. Yn dibynnu ar delerau eich apêl, gall eich elusen wneud gwaith cymorth tymor byr a thymor hir

Mae adrannau nesaf y canllaw hwn yn cynnwys mwy o fanylion am yr opsiynau hyn.

Cefnogi gwaith cymorth brys sefydliadau eraill

Trosglwyddo eich holl arian apêl i elusen neu sefydliad arall

Gall cefnogi elusen brofiadol neu sefydliad arall fod y ffordd orau o helpu pobl sydd wedi’u heffeithio gan argyfwng. Mae elusennau ac eraill sydd â’r gallu, y profiad a’r wybodaeth leol gywir yn gwybod sut i:

• cael cymorth yn gyflym i bobl mewn angen brys
• llywio sefyllfaoedd cymhleth a pheryglus
• cydlynu, fel nad yw gwaith a chyfrifoldebau’n cael eu dyblygu
• cefnogi pobl a chymunedau i wella

Ar gyfer argyfwng dramor gallwch ystyried trosglwyddo arian eich apêl i:

• apêl berthnasol a lansiwyd gan y Pwyllgor Argyfwng Trychinebau (DEC)
• elusennau cymorth arbenigol a sefydliadau eraill sy’n gweithio yn yr ardal yr effeithir arni

Ar gyfer argyfwng yn y DU, gallwch ystyried trosglwyddo arian eich apêl i:

• apêl neu gronfa berthnasol a lansiwyd gan sefydliad cymunedol lleol
• apêl berthnasol a lansiwyd gan yr Ymddiriedolaeth Argyfyngau Genedlaethol
• elusennau arbenigol a sefydliadau eraill sy’n gweithio yn yr ardal yr effeithir arni

Cofiwch fod rhaid i godi arian ar gyfer argyfwng penodol eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen. Mae hyn yn wir hyd yn oed os ydych chi’n trosglwyddo arian eich apêl i elusennau neu sefydliadau eraill.

Gweithredu fel rhoddwr grantiau

Yn hytrach na throsglwyddo’r holl arian rydych chi wedi’i godi (y ‘cronfeydd apêl’) i un sefydliad, efallai y bydd eich elusen yn bwriadu dyrannu rhywfaint neu’r cyfan o’r arian trwy roi grantiau ar wahân i:

• y rhai yr effeithiwyd arnynt gan yr argyfwng
• elusennau neu sefydliadau eraill sy’n gweithio yn yr ardal yr effeithiwyd arni

Er enghraifft, yn dilyn argyfwng:

• mae sefydliad cymunedol lleol yn defnyddio rhywfaint o’i gronfeydd apêl i roi grantiau i bobl yr effeithiwyd arnynt yn uniongyrchol gan lifogydd lleol. Mae telerau’r apêl yn golygu y gall y sefydliad hefyd roi grantiau i gefnogi gwaith adfer tymor hwy
• mae elusen cymorth dramor yn defnyddio rhywfaint o’i chronfeydd apêl i roi grantiau i sefydliadau sy’n gweithio mewn parth gwrthdaro. Mae’r grantiau i gefnogi gwaith cymorth ac adfer. Mae telerau’r apêl yn golygu y gall yr elusen hefyd roi grantiau i gefnogi gwaith adfer tymor hwy

Ystyriwch a oes gennych y profiad a’r gallu cywir i weithredu fel rhoddwr grantiau

Os yw’ch elusen yn bwriadu gweithredu fel rhoddwr grantiau, ystyriwch:

• a oes gennych y profiad a’r gallu cywir i wneud hyn
• a allwch brosesu a chyfrif am unrhyw symiau mawr o arian y mae’ch elusen yn eu derbyn
• pa feini prawf y byddwch yn eu gosod ar gyfer pa bobl a sefydliadau all wneud cais am gyllid
• sut y byddwch yn gwneud penderfyniadau ynghylch cyllid a cheisiadau
• sut y byddwch yn monitro’r grantiau a wnewch
• beth yw’r risgiau a sut y byddwch yn mynd i’r afael â nhw

Rhaid i gyllid a grantiau eich elusen eich helpu i gyflawni ei dibenion. Er enghraifft, dim ond os bydd hyn yn helpu i gyflawni ei dibenion y gall elusen dalu am gostau angladd.

Gwneud gwiriadau ar sefydliadau eraill

Rhaid i chi sicrhau bod sefydliadau eraill, gan gynnwys elusennau eraill, yn addas i dderbyn eich arian apêl. Mae hyn yn wir p’un a ydych chi:

• yn trosglwyddo eich holl arian apêl i sefydliad arall
• yn gweithredu fel rhoddwr grantiau

Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i chi wneud gwiriadau priodol ar y sefydliad sy’n derbyn y cymorth: Er enghraifft, gwirio:

• bod ganddo’r profiad a’r gallu cywir i ddarparu’r cymorth brys yn effeithiol

• y gellir ei fonitro i wirio bod y gwaith rydych chi wedi’i ariannu wedi’i wneud
• os yn gweithredu dramor, gall fynd i’r afael ag unrhyw risgiau a chydymffurfio â deddfau a chanllawiau perthnasol

Weithiau gelwir hyn yn ddiwydrwydd dyladwy.

Gall lefel y gwiriadau a gynhaliwch adlewyrchu’r risgiau. Er enghraifft, efallai y byddwch yn penderfynu gwneud llai o wiriadau os yw’r sefydliad sy’n derbyn yr arian yn elusen arall neu os oes ganddo brofiad o ymateb i sefyllfaoedd brys penodol.

Cadwch gofnod o’ch dull o ymdrin â diwydrwydd dyladwy a’r gwiriadau y gwnaethoch benderfynu eu gwneud.

Dysgwch ragor am roi grantiau i elusennau a sefydliadau eraill, gan gynnwys:

• gwneud gwiriadau priodol cyn rhoi grant
• sefyllfaoedd lle mae angen i chi gymryd gofal ychwanegol

Gwneud eich gwaith cymorth brys eich hun

Efallai y bydd eich elusen yn bwriadu cyflawni gwaith cymorth yn yr ardal yr effeithiwyd arni gan yr argyfwng. Os felly, ystyriwch yr holl ffactorau perthnasol gan gynnwys:

• natur, graddfa a lleoliad yr argyfwng
• a oes gennych y profiad a’r gallu cywir i ymateb yn ddiogel ac yn effeithiol
• a ydych chi’n gwybod beth sydd ei angen a beth mae sefydliadau eraill yn ei ddarparu fel y gallwch osgoi dyblygu
• a oes gennych chi ddigon o arian, amser ac adnoddau eraill
• beth yw’r risgiau a sut y byddwch chi’n mynd i’r afael â nhw
• a fyddai’n fwy effeithiol trosglwyddo arian yr apêl i elusen neu sefydliad arall sy’n ymateb i’r argyfwng

Defnyddiwch ein canllawiau gwneud penderfyniadau i’ch helpu.

Ffactorau ychwanegol i’w hystyried os yw’r gwaith cymorth brys dramor

Mae elusennau cymorth profiadol a sefydliadau arbenigol eraill yn chwarae rhan hanfodol pan fydd argyfwng yn digwydd dramor. Mae ganddyn nhw’r profiad a’r gallu cywir i:

• hyfforddi, cefnogi a diogelu eu staff yn iawn
• cyflawni gwaith arbenigol sy’n achub bywydau
• gweithredu mewn parthau gwrthdaro, neu’n agos atynt
• llywio heriau a risgiau

Cyn i’ch elusen benderfynu gwneud gwaith cymorth brys dramor, rhaid i chi gydymffurfio ag unrhyw ddeddf sy’n berthnasol. Er enghraifft, deddfau ynghylch:

• cyflogi pobl leol mewn ardaloedd yr effeithir arnynt
• sancsiynau ariannol
• terfysgaeth a sefydliadau gwaharddedig

Rhaid i chi hefyd allu mynd i’r afael â risgiau. Er enghraifft, risgiau sy’n gysylltiedig â:

• gweithredu mewn meysydd penodol
• derbyn, dal a symud arian yn ddiogel
• diogelu eich staff a’ch buddiolwyr
• gweithio gyda sefydliadau partner

Dysgwch ragor am sut i reoli risgiau wrth weithio’n rhyngwladol.

Dechrau neu ymuno â chonfoi cymorth

Gall cychwyn neu ymuno â chonfoi cymorth ddod â risg. Mae’r risgiau’n uwch pan fydd elusennau’n gweithredu mewn, neu’n agos at, ardaloedd gwrthdaro.

Cyn cychwyn neu ymuno â chonfoi cymorth, ystyriwch a yw’n ffordd fwyaf effeithiol a diogel o gael cymorth i’r rhai mewn angen.

Ystyriwch a oes gan eich elusen yr arbenigedd cywir i sicrhau darpariaeth ddiogel a’i bod yn gallu cadw pawb sy’n gysylltiedig yn ddiogel.

Rhaid i chi reoli’r risgiau canlynol:

• risg bod eich elusen yn cael ei thargedu gan grwpiau terfysgol, neu’n eu cefnogi’n anfwriadol
• risgiau twyll a lladrad

Gall cyfyngiadau fod ar gonfois cymorth mewn rhai ardaloedd. Dylech wirio cyngor teithio tramor y llywodraeth. Mae hyn yn rhoi gwybodaeth am ofynion mynediad a chyfyngiadau teithio. Gall newid yn gyflym felly cofrestrwch ar gyfer rhybuddion e-bost

Os yw eich elusen yn apelio am feddyginiaethau neu’n eu prynu, rhaid i chi gydymffurfio â’r rheoliadau a dylech hefyd ddilyn unrhyw ganllawiau perthnasol.

Lluoedd arfog tramor

Ni ddylai eich elusen ddarparu cyflenwadau angheuol na chyflenwadau nad ydynt yn angheuol i unrhyw lu arfog tramor i’w defnyddio wrth gyflawni ei rôl filwrol.

Mae hyn oherwydd na fydd y gweithgaredd hwn yn cyflawni unrhyw ddibenion elusennol cydnabyddedig.

Enghreifftiau o gyflenwadau milwrol nad ydynt yn angheuol yw dillad ymladd a meddyginiaethau maes y gad.

Cydymffurfio â’r gyfraith a dilyn y Cod Codi Arian

Pan fydd eich elusen yn codi arian, rhaid i chi:

• cydymffurfio â’r gyfraith. Mae’r gyfraith sy’n berthnasol i godi arian ar gyfer argyfwng yr un fath ag ar gyfer unrhyw apêl arall
• dylai gofrestru gyda’r Rheoleiddiwr Codi Arian
• dylai ddilyn y Cod Codi Arian sy’n nodi safonau codi arian ar gyfer elusennau a chodwyr arian

Mae Comisiwn canllaw ar godi arian i elusennau yn cynnwys gwybodaeth i’ch helpu i:

• cynllunio eich codi arian
• cael geiriad eich apêl yn gywir. Er enghraifft, sut i osod telerau eich apêl yn ddigon eang
• amddiffyn eich elusen a’i chronfeydd. Er enghraifft, amddiffyniad rhag twyll codi arian
• gwybod pa wybodaeth sydd angen i chi ei chadw. Er enghraifft, cadw’r cofnodion cywir ar gyfer hawliadau cymorth rhodd
• bod yn agored ac yn dryloyw ynghylch eich gweithgareddau codi arian

Dilyn unrhyw gyfyngiadau sy’n berthnasol i gronfeydd eich apêl

Fel arfer, mae cronfeydd apêl argyfwng yn ‘gyfyngedig’.

Mae hyn oherwydd bod yr apêl yn aml ar gyfer argyfwng penodol yn hytrach nag i gefnogi dibenion ehangach eich elusen. Er enghraifft:

• mae gan elusen gymorth ddibenion sy’n caniatáu iddi weithio’n rhyngwladol. Mae’n cynnal apêl am ei gwaith mewn parth gwrthdaro penodol
• mae gan sefydliad cymunedol lleol ddibenion sy’n caniatáu iddi weithio ar ystod o brosiectau. Mae’n cynnal apêl am ei gwaith penodol ar ôl llifogydd neu weithred derfysgaeth yn ei hardal

Os oes gan eich elusen gronfa apêl gyfyngedig, rhaid i chi:

• ei defnyddio at y dibenion a nodir yn eich apêl yn unig
• ei dangos ar wahân yng nghyfrifon eich elusen

Cynhwyswch ddiben eilaidd yn eich apêl

Mae pwrpas apêl eilradd yn dweud beth fyddwch chi’n ei wneud gyda chronfeydd yr apêl os:

• oes gennych arian yn weddill
• nad ydych yn codi digon o arian i gyflawni’r gwaith a nodir yn eich apêl
• na allwch wario’r arian fel yr oeddech wedi’i fwriadu

Cau eich apêl

Yn aml mae gan apeliadau brys ddyddiad gorffen ar gyfer rhoddion.

Ar y dechrau, dylech feddwl am:

• pa hyd y bydd eich cronfa yn bodoli
• costau a manteision ei rhedeg dros amser
• pam a sut y bydd yn cau

Nodwch ddyddiadau cau yn eich apêl lle bo modd.

Gallwch ddiwygio eich dyddiadau cau. Efallai y bydd angen i chi wneud hyn ar gyfer rhai argyfyngau mawr neu gymhleth. Ceisiwch bob amser roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’ch rhoddwyr am unrhyw newidiadau i ddyddiadau cau eich apêl.

Dylech allu dangos i roddwyr sut mae arian wedi’i godi a’i ddefnyddio.