Skip to main content
Canllawiau

Rhoi grantiau i elusennau a sefydliadau eraill

Darllenwch am eich dyletswyddau fel ymddiriedolwr wrth roi grantiau i elusennau a sefydliadau eraill, gan gynnwys sefyllfaoedd lle mae angen i chi gymryd gofal ychwanegol.

Gan:
Comisiwn Elusennau
Cyhoeddwyd
3 Mehefin 2026

Yn berthnasol i Loegr a Chymru

Gall eich elusen gyflawni ei dibenion trwy roi grantiau i sefydliadau eraill. Grantiau yw cronfeydd nad oes rhaid eu had-dalu.

Gall rhoi grantiau helpu eich elusen, a’r sefydliadau rydych chi’n eu hariannu, i gyflawni effaith gadarnhaol. Mae rhai elusennau’n canolbwyntio’n llwyr ar hyn.

Gallwch roi grantiau i sefydliadau sydd:

Mae enghreifftiau o’r hyn y gall eich elusen ei ariannu yn cynnwys:

  • prosiectau a gweithgareddau penodol, gan gynnwys gwaith dramor
  • costau cefnogi prosiect y mae eich elusen yn ei ariannu. Er enghraifft, costau safle neu staff
  • costau helpu sefydliad i ddatblygu ei gapasiti. Er enghraifft, ei staff, ei strategaeth neu ei dechnoleg

Ym mhob achos, rhaid i’r gwaith rydych chi’n ei ariannu eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen. Ni ddylai eich cyllid gefnogi unrhyw ddibenion eraill.

Eich dyletswyddau fel ymddiriedolwr

Rhaid i chi gydymffurfio â’ch dyletswyddau fel ymddiriedolwr wrth sefydlu a goruchwylio rhoi grantiau eich elusen. Mae hyn yn cynnwys eich dyletswydd i:

  • cyflawni dibenion eich elusen er budd y cyhoedd
  • cydymffurfio â dogfen lywodraethol eich elusen a’r gyfraith
  • gweithredu er budd gorau eich elusen
  • gweithredu gyda gofal a sgiliau rhesymol

Bydd y canllawiau hyn hefyd yn eich helpu i:

Rhoi grantiau at ddibenion eich elusen yn unig

Mae dibenion eich elusen yn ei dogfen lywodraethol.

Fel ymddiriedolwyr, rhaid i chi:

  • deall cwmpas a therfynau dibenion eich elusen
  • sicrhau mai dim ond gwaith a fydd yn eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen y mae eich proses rhoi grantiau yn ei ariannu

Efallai y bydd gan eich elusen fwy nag un diben neu ddiben elusennol cyffredinol. Yn dibynnu ar flaenoriaethau eich elusen, gallwch benderfynu canolbwyntio eich grantiau ar un neu fwy o’r dibenion hyn.

Gosod prosesau priodol ar gyfer rhoi grantiau

Fel ymddiriedolwyr, dylech:

  • gosod ac adolygu blaenoriaethau ariannu eich elusen, gan feddwl am yr effaith rydych chi am ei chael
  • penderfynu faint o gronfeydd eich elusen fydd yn cael eu rhoi fel grantiau, a’r mathau o brosiectau, gweithgareddau neu sefydliadau rydych chi am eu cefnogi

Dylai eich elusen fod wedi cytuno ar brosesau ar gyfer rhoi grantiau. Er enghraifft, sut y bydd sefydliadau’n gwneud cais a’r wybodaeth y mae angen iddynt ei chynnwys yn eu ceisiadau.

Dylech:

  • gofyn am y lefel gywir o fanylion mewn ceisiadau fel y gallwch reoli risgiau a gwneud penderfyniadau gwybodus am bob grant
  • cytuno ar sut y byddwch yn asesu ceisiadau

Rhaid i chi:

Mae rhai elusennau’n gwneud eu hymchwil eu hunain i benderfynu pa sefydliadau i’w hariannu yn lle derbyn ceisiadau am grantiau. Os yw eich elusen yn gweithio fel hyn, mae eich cyfrifoldebau yr un fath ag ymddiriedolwyr elusennau eraill sy’n rhoi grantiau.

Rhaid i chi nodi a rheoli unrhyw wrthdaro buddiannau.

Dirprwyo eich penderfyniadau

Os oes gan eich elusen staff neu gynghorwyr, gallant weinyddu eich proses rhoi grantiau.

Fel arfer gallwch ddirprwyo penderfyniadau ynghylch rhoi grantiau iddynt hwy neu is-bwyllgor o ymddiriedolwyr.

Fodd bynnag, ni ddylech fel arfer ddirprwyo penderfyniadau risg uchel neu newydd. Fel ymddiriedolwyr, rydych chi’n dal yn gyfrifol am y penderfyniadau rydych chi’n eu dirprwyo.

Pan fyddwch chi’n dirprwyo, gwnewch yn siŵr bod gennych:

  • cylch gorchwyl ysgrifenedig ar gyfer y grŵp neu’r person rydych chi wedi’i dirprwyo iddo
  • gweithdrefnau adrodd clir a chadarn

Gwneud gwiriadau ar sefydliadau cyn rhoi grantiau

Rhaid i’ch elusen gynnal gwiriadau priodol cyn gwneud grant. Weithiau gelwir y broses hon yn ddiwydrwydd dyladwy.

Dylech benderfynu pa wiriadau y bydd eich elusen yn eu gwneud i asesu a yw’r sefydliad:

  • yn elusen ai peidio
  • yn gwneud gwaith a fydd yn eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen
  • yn ddilys ac yn addas i’ch elusen weithio gyda hi
  • yn gallu cyflawni’r gwaith a ariennir
  • â’r profiad neu’r wybodaeth gywir i’w gyflawni
  • â strwythur rydych chi’n ei ddeall
  • yn cael ei reoli’n dda
  • gellir ei fonitro. Bydd hyn yn caniatáu i chi wirio bod telerau’r grant yn cael eu dilyn

Cymryd camau rhesymol i asesu risgiau

Ar gyfer pob grant, rhaid i chi:

  • deall unrhyw risgiau a lle y gallai fod angen gofal ychwanegol
  • ystyried yn ofalus lefel y gwiriadau y byddwch yn eu cynnal. Mae hyn yn cynnwys ar sefydliadau y mae eich elusen wedi gweithio gyda nhw o’r blaen
  • gwneud mwy o wiriadau lle mae’r risgiau’n uwch. Er enghraifft, rhai grantiau i sefydliadau sy’n gweithredu dramor neu i sefydliadau nad ydynt yn elusennau
  • defnyddio eich gwiriadau i’ch helpu i reoli unrhyw risgiau a gwneud eich penderfyniad ariannu
  • penderfynu sut y byddwch yn monitro risgiau tra bod y gwaith a ariennir yn mynd rhagddo. Gall risgiau newydd ymddangos, neu gall risgiau presennol ddod yn fwy tebygol o ddigwydd

Mae gwneud pob grant yn cynnwys rhywfaint o risg. Weithiau efallai y byddwch yn penderfynu derbyn lefel uwch o risg. Er enghraifft, i ariannu prosiect arloesol a allai gael effaith sylweddol neu i roi grant ‘anghyfyngedig’.

Darllenwch ragor am:

Gosod telerau ac amodau grant

Nodwch yn ysgrifenedig i’r sefydliad sy’n derbyn y grant:

  • sut y mae’n rhaid defnyddio’r grant
  • y cyfnod amser ar gyfer cyflawni’r gwaith a ariennir
  • sut y byddwch chi’n monitro’r grant. Er enghraifft, dull ac amseriad unrhyw adroddiadau sydd eu hangen arnoch gan y sefydliad
  • beth fydd yn digwydd os na chaiff telerau’r grant eu dilyn
  • beth mae’n rhaid i’r sefydliad sy’n derbyn y grant ei wneud os na all gyflawni telerau’r grant mwyach
  • unrhyw delerau i amddiffyn hawliau eiddo deallusol eich elusen. Er enghraifft, defnyddio logo eich elusen
  • unrhyw delerau a fyddai’n achosi i chi derfynu’r grant
  • unrhyw delerau sydd eu hangen arnoch ynghylch diogelu
  • unrhyw delerau eraill i amddiffyn eich elusen

Efallai y bydd llythyr neu gytundeb byr yn ddigon ar gyfer grantiau risg isel. Ar gyfer grantiau risg uwch, bydd angen telerau ac amodau ychwanegol arnoch. Er enghraifft, os yw’r grant yn un aml-flwyddyn neu’n ariannu gwaith dramor.

Gall eich elusen gymryd cyngor cyfreithiol ar baratoi’r ddogfen.

Gwnewch yn siŵr bod y sefydliad sy’n derbyn y grant yn deall beth y gellir a beth na ellir defnyddio’r grant ar ei gyfer.

Cofiwch, rhaid i’r grant eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen.

Gallwch roi grantiau anghyfyngedig i rai elusennau

Os ydych chi’n rhoi grant i elusen sydd â’r un dibenion neu ddibenion culach na’ch un chi, gall eich cyllid fod yn anghyfyngedig. Mae hyn yn golygu y gall yr elusen sy’n derbyn y grant ddewis beth i wario’r arian arno.

Er enghraifft, gall elusen sydd â dibenion i leddfu tlodi yn y DU ddarparu grant anghyfyngedig i elusen sydd â dibenion i leddfu tlodi yng Nghymru.

Gall cyllid heb gyfyngiad ganiatáu i elusennau sy’n derbyn grant:

  • defnyddio eu harbenigedd i wneud penderfyniadau
  • cael mwy o hyblygrwydd ynghylch sut maen nhw’n gweithio
  • ymateb i ddigwyddiadau allanol annisgwyl
  • rhoi cynnig ar bethau newydd

Os ydych chi’n rhoi grant i sefydliad nad yw’n elusen neu elusen sydd â dibenion ehangach na’ch un chi, rhaid i chi gyfyngu ar y grant. Bydd hyn yn sicrhau mai dim ond dibenion eich elusen y mae eich rhoi grantiau yn eu cyflawni.

Monitro grantiau eich elusen

Bydd monitro sut mae eich grant yn cael ei wario yn helpu i sicrhau bod y telerau’n cael eu dilyn a bod y gwaith a ariennir yn cyflawni dibenion eich elusen. Gall hefyd eich helpu i wella eich proses rhoi grantiau.

Dylech benderfynu sut y byddwch yn monitro’r grant. Bydd hyn yn dibynnu ar faint y grant a lefel y risg.

Er enghraifft, gallai eich monitro gynnwys:

  • adroddiad untro ar ddiwedd y gwaith a ariennir. Ar gyfer grantiau bach a risg isel, efallai y byddwch yn penderfynu bod hyn yn ddigon
  • adrodd rheolaidd yn ystod y cyfnod ariannu. Gallech ofyn am adroddiadau ar gerrig milltir y cytunwyd arnynt, yn enwedig os ydych yn rhoi cyllid mewn rhandaliadau
  • gofyn am dystiolaeth o sut mae’r grant yn cael ei ddefnyddio. Er enghraifft, anfonebau

Yn ogystal â monitro a yw’r telerau’n cael eu dilyn, dylech hefyd wirio a yw’r grant yn cyflawni effaith fwriadedig eich elusen.

Mae monitro digonol yn hanfodol ar gyfer grantiau mawr neu mewn sefyllfaoedd risg uchel. Gallwch ddarllen rhagor am monitro grantiau pan fo’r risg yn uchel.

Rhaid i chi allu dangos:

  • bod y grant wedi’i ddefnyddio i’ch helpu i gyflawni dibenion eich elusen
  • eich bod wedi rheoli adnoddau eich elusen yn gyfrifol ac yn rhesymol.

Weithiau ni fydd grantiau’n cael yr effaith a ddymunir er bod y gwaith a ariannwyd wedi’i gwblhau. Os yw telerau’r grant wedi’u dilyn, dylech ystyried pam na chyflawnodd y grant ei amcanion. Bydd hyn yn eich helpu i wella’ch proses rhoi grantiau yn y dyfodol.

Beth i’w wneud os bydd rhywbeth yn mynd o’i le

Rhaid i chi gymryd camau ar unwaith os yw eich monitro yn dangos nad yw’r grant yn cael ei ddefnyddio yn ôl yr angen. Un opsiwn efallai yw atal unrhyw gyllid parhaus tra byddwch yn adolygu’r sefyllfa.

Efallai y bydd angen i chi adrodd amdano i’r Comisiwn.

Adrodd ar grantiau eich elusen

Os yw rhoi grantiau yn rhan sylweddol o weithgareddau eich elusen, efallai y bydd gofyn i chi esbonio eich polisi rhoi grantiau yn adroddiad blynyddol eich ymddiriedolwyr.

Dysgwch ragor yn y SORP Elusennau.

Cymerwch ofal ychwanegol cyn rhoi grantiau i sefydliadau nad ydynt yn elusennau

Fel arfer gall eich elusen roi grantiau i sefydliadau nad ydynt yn elusennau.

Gall gwneud hyn eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen yn fwy effeithiol. Er enghraifft, gallai’r sefydliadau hyn eich helpu i gyrraedd eich targed:

  • achosion
  • buddiolwyr
  • cymunedau

Gall eich grant ariannu prosiectau a gweithgareddau. Gall hefyd ariannu costau cymorth ac adeiladu capasiti ond dim ond os bydd gwneud hyn yn eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen.

Fodd bynnag, mae risg uwch rhoi grantiau i sefydliadau nad ydynt yn elusennau. Mae hyn oherwydd nad oes angen iddynt:

  • dilyn cyfraith elusen
  • cael dibenion elusennol
  • gweithredu er budd y cyhoedd

Sut i wirio a yw sefydliad yn elusen

Efallai nad yw’n glir a yw sefydliad yn elusen.

Er enghraifft, nid yw’r sefydliadau canlynol yn elusennau:

  • Cwmnïau Buddiant Cymunedol (CICs)
  • cwmnïau cydweithredol
  • cwmnïau er-elw
  • cyrff y sector cyhoeddus
  • rhai mentrau cymdeithasol
  • rhai cymdeithasau budd cymunedol
  • sefydliadau â dibenion gwleidyddol

Os ydych chi’n ansicr, dylech wirio a yw:

Gallwch ofyn i elusennau nad oes angen iddynt gofrestru am dystiolaeth bod CThEF yn eu cydnabod fel elusen at ddibenion treth.

Ni ddylech:

  • cymryd yn ganiataol bod sefydliad sydd â dibenion neu weithgareddau tebyg i’ch elusen yn elusen
  • trin sefydliad fel elusen os nad oes tystiolaeth o hyn

Sefydliadau sy’n elusennau mewn awdurdodaethau eraill

Ni fydd rhai sefydliadau yn elusennau yng Nghymru a Lloegr, ond gallant fod wedi’u cofrestru fel elusennau mewn mannau eraill. Fel arfer gellir gwirio hyn gyda’r rheoleiddiwr elusennau perthnasol.

Er enghraifft, mae elusennau’r Alban a Gogledd Iwerddon yn cael eu rheoleiddio gan:

Gall cofrestru fel elusen mewn gwlad arall roi rhywfaint o sicrwydd i chi ynghylch llywodraethiant a chymwysterau’r sefydliad.

Beth i’w wneud cyn rhoi grant i sefydliad nad yw’n elusen

Gwiriwch ddogfen lywodraethol eich elusen. Mewn achosion prin, efallai y bydd yn dweud na allwch chi roi grantiau i sefydliadau nad ydynt yn elusennau.

Os gallwch chi roi grant, rhaid i chi ei gyfyngu fel ei fod yn eich helpu i gyflawni dibenion eich elusen.

Wrth ddilyn y canllawiau uchod, dylech chi sicrhau’n benodol:

Pryd fydd y Comisiwn Elusennau yn ymwneud

Gall y Comisiwn ymwneud os na allwch ddangos eich bod wedi cydymffurfio â’ch dyletswyddau fel ymddiriedolwr.

Darllenwch am sut rydym yn asesu pryderon a’r camau y gallwn eu cymryd.

Updates to this page

Cyhoeddwyd ar 3 Mehefin 2026

Argraffu'r dudalen hon

Cynnwys