Canllawiau

Cymdeithasau anghorfforedig: newid eich dogfen lywodraethol

Diweddarwyd 25 Mehefin 2026

Yn berthnasol i Loegr a Chymru

• Cyhoeddiad ar gyfer Northern Ireland
• Cyhoeddiad ar gyfer Scotland

Dilynwch reolau gwahanol ar gyfer newid dogfen llywodraethu eich elusen os yw’n:

• Cwmni elusennol
• Sefydliad Corfforedig Elusennol (CIO)
• Ymddiriedolaeth
• Elusen Siarter Frenhinol

Os yw eich elusen yn cael ei llywodraethu gan Ddeddf Seneddol, cysylltwch â ni.

Os yw eich elusen yn elusen eithriedig, cysylltwch â’ch prif reoleiddiwr.

Fel arfer, cyfansoddiad neu set o reolau yw dogfen llywodraethu cymdeithas anghorfforedig. Gall hefyd fod yn gynllun a wnaed gan y Comisiwn Elusennau.

Dylech adolygu eich dogfen llywodraethu yn rheolaidd a’i chadw’n gyfredol. Bydd hyn yn helpu i sicrhau bod eich elusen yn gweithio’n dda nawr ac yn y dyfodol.

Gallwch ddiwygio eich dogfen llywodraethu, ond rhaid i chi:

• dim ond gwneud newidiadau sydd er lles pennaf eich elusen
• dilyn y rheolau cywir i wneud eich newidiadau
• cael awdurdod y Comisiwn cyn y gall rhai newidiadau ddod i rym
• rheoli unrhyw wrthdaro buddiannau

Rhaid i newidiadau gael eu cytuno gan yr ymddiriedolwyr, ac yna fel arfer gan yr aelodau.

Dylech:

• cadw cofnod o unrhyw wybodaeth neu dystiolaeth a ddefnyddiwyd i wneud y penderfyniad
• ymgynghori ag aelodau eich elusen ynghylch y newid arfaethedig cyn iddynt basio eu penderfyniad
• pan fo’n briodol, ymgynghori â buddiolwyr eich elusen a rhanddeiliaid eraill fel rhan o’ch proses gwneud penderfyniadau

Rhaid i chi gydymffurfio â’ch dyletswyddau ymddiriedolwr wrth wneud penderfyniadau. Bydd hyn yn eich helpu i:

• esbonio eich rhesymau dros bob newid a wnaed yn eich dogfen llywodraethu
• dangos eich bod wedi gweithredu’n briodol

Rhaid i chi ddweud wrth y Comisiwn am bob newid a wnaed yn eich dogfen llywodraethu.

Nid yw’r canllawiau hyn yn ymwneud â newid y math o ffurf gyfreithiol y mae elusen yn ei chymryd. Er enghraifft, newid eich elusen i Sefydliad Corfforedig Elusennol (CIO). Os ydych am newid ffurf gyfreithiol eich elusen, darllenwch ein canllawiau am newid strwythur eich elusen.

Os, ar ôl darllen y canllaw hwn, nad ydych yn siŵr sut i wneud newidiadau yn nogfen llywodraethu eich elusen, ceisiwch gyngor proffesiynol.

Gwiriwch a oes gan eich elusen waddol parhaol, tir dynodedig neu ymddiriedolaethau arbennig. Mae rhagor o fanylion am bob un o’r rhain wedi’u nodi yn y canllaw hwn.

Er enghraifft, adeilad y mae’n rhaid ei ddefnyddio fel ysgol neu fuddsoddiadau lle dim ond yr incwm y gellir ei wario.

Gwiriwch a yw’r asedau hyn wedi’u cynnwys yn nogfen llywodraethu eich elusen neu a oes ganddyn nhw ddogfen llywodraethu wahanol sy’n dweud sut mae’n rhaid i’ch elusen eu defnyddio.

Gwnewch yn siŵr eich bod yn deall pa ddogfen llywodraethu rydych chi’n ei newid.

Y pwerau y gallwch eu defnyddio

Mae angen i chi ddeall y pwerau y gallwch eu defnyddio i newid eich dogfen llywodraethu. Byddwch yn defnyddio naill ai:

• pŵer sy’n dod o gyfraith elusennau. Yn y canllaw hwn, rydym yn galw hyn yn ‘y pŵer statudol’
• ‘pŵer diwygio’ a nodir mewn cymal yn eich dogfen llywodraethu

Byddwch yn glir ynghylch pa bŵer y gallwch ei ddefnyddio a phryd. Bydd hyn yn eich helpu i ddilyn y rheolau cywir.

Pryd bynnag y byddwch yn defnyddio’r naill bŵer neu’r llall, rhaid i chi sicrhau:

• eich bod yn defnyddio’r pŵer yn gywir
• eich bod yn gwneud penderfyniadau sydd er lles pennaf yr elusen

Gallwch ddefnyddio ein dogfennau llywodraethu enghreifftiol i’ch helpu i ysgrifennu cymal newydd.

Defnyddio’r pŵer statudol

Mae gan bob cymdeithas bŵer statudol i wneud newidiadau yn eu dogfen lywodraethu.

Os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol, mae angen awdurdod y Comisiwn Elusennau ar gyfer rhai newidiadau cyn y gallant ddod i rym. Gelwir y rhain yn ‘newidiadau rheoleiddiedig’, a nodir rhagor o wybodaeth am bob un ohonynt isod.

Gallwch hefyd ddefnyddio’r pŵer statudol i wneud newidiadau eraill yn eich dogfen llywodraethu heb awdurdod y Comisiwn. Er enghraifft, newid sut mae eich elusen yn:

• penodi ymddiriedolwyr (oni bai bod y newid yn effeithio ar hawliau trydydd partïon – gweler adran 2.6)
• derbyn aelodau
• cyfathrebu â’i haelodau
• trefnu a chynnal cyfarfodydd

Defnyddio pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu

Cyn i chi wneud eich newidiadau, gwiriwch eich dogfen llywodraethu i weld a yw’n cynnwys pŵer diwygio.

Os oes gennych bŵer diwygio, gallwch ddewis a ydych am ddefnyddio’r pŵer hwn neu’r pŵer statudol i wneud y newid.

Os ydych am ddefnyddio pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu, gwnewch yn siŵr eich bod yn:

• gwirio ei fod yn cwmpasu’r newid rydych am ei wneud
• dilyn unrhyw amodau neu gamau y mae’n eu nodi

Er enghraifft, gall ddweud bod rhaid i’r newid rydych am ei wneud gael ei awdurdodi gan:

• y Comisiwn Elusennau
• canran uwch na’r arfer o ymddiriedolwyr neu aelodau eich elusen
• y gymuned leol
• trydydd parti, megis sylfaenydd eich elusen
• awdurdod crefyddol

Os oes angen awdurdod y Comisiwn Elusennau, byddwn yn gofyn i chi ddangos eich bod wedi cydymffurfio â’ch dyletswyddau ymddiriedolwr pan wnaethoch y penderfyniad i ddefnyddio’r pŵer.

Gall pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu ganiatáu i chi wneud newidiadau sy’n ‘newidiadau rheoleiddiedig’ heb awdurdod y Comisiwn, fel yr eglurwyd uchod.

Bydd angen i’r Comisiwn awdurdodi unrhyw newid, lle mae gwrthdaro buddiannau ni allwch ei reoli, megis lle:

• yr unig aelodau o’ch elusen yw ei hymddiriedolwyr, neu
• nid oes digon o aelodau heb wrthdaro i bleidleisio ar y newid

Newidiadau y mae’n rhaid i’r Comisiwn Elusennau eu hawdurdodi

Os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i ddiwygio’ch dogfen llywodraethu, rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn i:

• newid dibenion eich elusen
• caniatáu i ymddiriedolwyr, aelodau, a phobl neu sefydliadau sy’n gysylltiedig â nhw elwa o’ch elusen
• newid yr hyn sy’n digwydd i arian neu eiddo eich elusen os penderfynwch ei chau’n wirfoddol
• newid cyfyngiadau sy’n gwneud eiddo yn waddol parhaol
• gwneud newid a fydd yn effeithio ar hawliau trydydd partïon
• gwneud newid a fyddai wedi gofyn am ganiatâd trydydd parti pe baech wedi’i wneud gan ddefnyddio pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu
• ychwanegu pŵer at eich dogfen llywodraethu i’ch galluogi i wneud unrhyw un o’r newidiadau rheoleiddiedig hyn heb awdurdod y Comisiwn

Gelwir y newidiadau hyn yn ‘newidiadau rheoleiddiedig’, a nodir rhagor o wybodaeth am bob un ohonynt isod.

Os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i wneud y newidiadau rheoleiddiedig hyn, rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn cyn iddynt ddod i rym.

Efallai y bydd angen awdurdod y Comisiwn ar newidiadau eraill nad ydynt yn ‘newidiadau rheoleiddiedig’ hefyd, fel y rhai sy’n cynnwys gwrthdaro buddiannau na allwch eu rheoli.

Newid dibenion eich elusen

Dylech adolygu dibenion eich elusen yn gyson i wneud yn siŵr eu bod yn parhau i fod yn ffordd effeithiol o ddefnyddio arian ac eiddo eich elusen.

Os daw’n amlwg, er enghraifft, na allwch ddefnyddio eiddo eich elusen i hyrwyddo dibenion eich elusen yn effeithiol – ddim o gwbl neu’n rhannol – rhaid i chi gymryd camau i’w newid.

Er enghraifft, mae grŵp buddiolwyr elusen wedi lleihau’n sylweddol dros amser, a phob blwyddyn mae ganddi fwy o gronfeydd dros ben. Rhaid i ymddiriedolwyr yr elusen ystyried newid dibenion yr elusen. Un opsiwn yw ehangu’r nifer o bobl y gall yr elusen eu helpu.

I ddeall a oes rhaid i chi newid eich dibenion, a pha newidiadau i’w gwneud, ystyriwch, er enghraifft:

• a yw anghenion a sefyllfa buddiolwyr eich elusen wedi newid
• a oes amgylchiadau newydd sy’n effeithio ar bwy yw eich buddiolwyr, neu sut rydych chi’n eu diffinio
• a oes amgylchiadau newydd sy’n effeithio ar sut rydych chi’n gweithio gyda’ch buddiolwyr neu’n eu cefnogi

Mae angen i’ch dibenion newydd fod yn ymarferol nawr ac yn y dyfodol rhagweladwy.

Rhaid i’ch dibenion newydd fod yn elusennol ac er budd y cyhoedd.

Rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i newid dibenion eich elusen.

Dim ond os ydym yn fodlon bod eich dibenion newydd er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod. Bydd y Comisiwn yn ystyried:

• dibenion gwreiddiol yr elusen
• y tebygrwydd rhwng dibenion presennol yr elusen a’r dibenion newydd arfaethedig, cyn belled ag y bo modd ac yn ddymunol
• yr angen i’r dibenion newydd fod yn addas ac yn effeithiol yn yr amgylchiadau cymdeithasol ac economaidd presennol

Bydd angen i chi esbonio i’r Comisiwn pam eich bod wedi penderfynu newid dibenion eich elusen, gan gynnwys sut y gwnaethoch ystyried y ffactorau uchod wrth benderfynu ar ddibenion newydd arfaethedig eich elusen.

Cadwch gofnod o unrhyw wybodaeth neu dystiolaeth rydych wedi’i defnyddio i wneud y penderfyniad.

Byddwch yn ymwybodol:

• gall hyd yn oed newidiadau bach i eiriad dibenion effeithio ar eu hystyr, a byddai angen awdurdod y Comisiwn arnynt
• gall newidiadau yn adrannau eraill o’ch dogfen llywodraethu effeithio ar eich dibenion, ac os felly, bydd angen awdurdod y Comisiwn arnynt. Er enghraifft, cymal sy’n diffinio’r ardal lle mae eich elusen yn gweithio ynddi neu pwy yw ei buddiolwyr

Nid oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch i ail-rifo cymalau.

Dim ond os ydym yn fodlon bod eich dibenion newydd er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod. Bydd angen i chi esbonio:

• beth oedd dibenion gwreiddiol eich elusen pan gafodd ei sefydlu (os ydych chi’n gwybod)
• sut mae’r dibenion newydd yn debyg i ddibenion presennol eich elusen, ac os nad ydynt, pam
• sut mae’r dibenion newydd yn addas ac yn effeithiol yn yr amgylchiadau cymdeithasol ac economaidd presennol
• y ffactorau a ystyrioch wrth wneud eich penderfyniad
• sut mae’r newid dibenion er lles pennaf eich elusen
• sut y bydd y newid yn effeithio ar fuddiolwyr presennol eich elusen
• sut y byddwch yn hyrwyddo’r dibenion newydd, gan gynnwys gweithgareddau y bydd eich elusen yn eu cynnal neu gyllid rydych wedi’i sicrhau
• a allai’r newid fod yn ddadleuol neu er budd y cyhoedd
• sut rydych wedi ymgynghori (er enghraifft, â’ch buddiolwyr) ynghylch y newid, ac wedi ystyried yr adborth a gawsoch
• sut rydych wedi rheoli gwrthdaro buddiannau

Gofynnwch i’r Comisiwn awdurdodi newid yn nibenion eich elusen.

Newid dibenion tir dynodedig

Tir dynodedig yw tir y mae’n rhaid ei ddefnyddio at ddiben penodol yn ôl y ddogfen sy’n esbonio sut mae’n rhaid defnyddio’r tir.

Gall dogfen llywodraethu eich elusen nodi’r rheolau ynghylch sut y gallwch ddefnyddio tir dynodedig. Neu gellir dal y tir ar ymddiriedolaeth ar wahân i’w ddefnyddio yn y ffordd a ddisgrifir, a chael ei dogfen llywodraethu ei hun.

Rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn os ydych am ddefnyddio’r pŵer statudol i:

• newid sut y gall eich elusen ddefnyddio tir dynodedig
• gwerthu neu brydlesu tir dynodedig mewn rhai amgylchiadau

Mae hyn oherwydd bod y rhain yn newidiadau yn nibenion elusennol y tir dynodedig.

Fel arfer, ni allwch ddefnyddio pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu i newid sut y gallwch ddefnyddio tir dynodedig. Defnyddiwch y canllawiau yn adran 2.1 os ydych am newid dibenion tir dynodedig

Newidiadau sy’n caniatáu buddion i ymddiriedolwyr, aelodau, a phobl neu sefydliadau sy’n gysylltiedig â hwy

Mae’r newidiadau hyn yn disgyn i ddau gategori: ‘newidiadau heb eu rheoleiddio’ a ‘newidiadau rheoleiddiedig’.

Newidiadau heb eu rheoleiddio

Mae’r gyfraith yn caniatáu rhai buddion i ymddiriedolwyr, megis ar gyfer:

• darparu nwyddau a/neu wasanaethau mewn rhai amgylchiadau
• yswiriant indemniad ymddiriedolwyr

Os oes gan eich dogfen llywodraethu gymal sy’n atal y buddion a ganiateir gan y gyfraith, gallwch ei ddiwygio i gael gwared ar y cymal gan nad yw hwn yn newid rheoleiddiedig.

Nid oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch i wneud y math hwn o newid, oni bai bod gwrthdaro buddiannau na allwch ei reoli, megis pan:

• yr unig aelodau o’ch elusen yw ei hymddiriedolwyr, neu
• nid oes digon o aelodau nad ydynt hefyd yn ymddiriedolwyr i bleidleisio ar y newid

Gallwch ychwanegu neu ddiwygio cymal sy’n dweud mai dim ond gydag awdurdod y Comisiwn y byddai budd yn cael ei ganiatáu. Nid oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch i wneud y newid hwn. Fodd bynnag, rhaid i chi wedyn gael awdurdod y Comisiwn bob tro yr hoffech ddarparu budd o dan y cymal hwn.

Newidiadau rheoleiddiedig

Mae’n newid rheoleiddiedig defnyddio’r pŵer statudol i gyflwyno buddion heblaw’r rhai a ganiateir yn ôl y gyfraith (fel y hyn uchod) i ymddiriedolwyr, aelodau, a phobl neu sefydliadau sy’n gysylltiedig â hwy.

Er enghraifft, i ychwanegu cymal newydd neu ddiwygio cymal sydd eisoes yn bodoli sy’n caniatáu i’ch elusen:

• talu ymddiriedolwr am gyflawni ei rôl fel ymddiriedolwr
• cyflogi ymddiriedolwr, aelod neu berson cysylltiedig
• talu (neu gynyddu) llog i ymddiriedolwr ar fenthyciad y maent yn ei ddarparu i’r elusen

Mae Adran 280B(3) of Deddf Elusennau 2011 yn diffinio pwy sy’n ‘berson cysylltiedig’. Mae’n cynnwys rhai pobl neu sefydliadau sydd â chysylltiad agos ag ymddiriedolwr neu aelod, megis:

• plentyn, rhiant, ŵyr, wyres, tad-cu, mam-gu, brawd neu chwaer yr ymddiriedolwr neu aelod
• priod neu bartner sifil ymddiriedolwr, aelod neu berthynas a restrir uchod
• partner busnes ymddiriedolwr, aelod neu berthynas a restrir uchod
• sefydliadau y mae gan yr ymddiriedolwr, yr aelod neu unrhyw un o’r rhai uchod fuddiant rheoli neu sylweddol ynddynt

Gwiriwch restr adran 280B (3) neu ceisiwch gyngor cyfreithiol os ydych yn ansicr a yw person neu sefydliad yn berson cysylltiedig o dan y gyfraith.

Cyn i chi wneud newidiadau, dylech ddarllen ein canllawiau ynghylch:

• taliadau a buddion ymddiriedolwyr, sy’n cynnwys pryd y gellir talu ymddiriedolwyr am ddarparu nwyddau a gwasanaethau
• gwrthdaro buddiannau

Dim ond os ydym yn fodlon ei fod er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod. Bydd angen i chi esbonio pam eich bod yn gwneud y newid, gan gynnwys:

• beth mae eich dogfen llywodraethu yn ei ddweud ar hyn o bryd am fuddion
• y ffactorau a ystyrioch wrth wneud eich penderfyniad
• sut rydych wedi rheoli’r gwrthdaro buddiannau

Gofynnwch i’r Comisiwn awdurdodi’r mathau hyn o newidiadau.

Newid beth sy’n digwydd i eiddo eich elusen pan fydd yn cau

Mae’r rhan fwyaf o ddogfennau llywodraethu yn nodi beth sy’n gorfod digwydd i arian neu eiddo elusen os penderfynwch ei chau’n wirfoddol. Gelwir hyn yn gymal ‘dirwyn i ben’ neu ‘ddiddymu’.

Rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn i ddefnyddio’r pŵer statudol i newid yr hyn y mae’r cymal diddymu yn eich dogfen llywodraethu yn ei ddweud am sut y gallwch ddefnyddio arian neu eiddo eich elusen yn yr amgylchiadau hyn.

Darllenwch ein canllawiau ynghylch rheoli cyllid elusen os ydych chi’n cau eich elusen oherwydd ei bod mewn anhawster ariannol.

Fel arfer, bydd y cymal yn dweud, cyn diddymu, bod rhaid i chi roi arian neu eiddo eich elusen i elusennau sydd â’r un dibenion neu ddibenion tebyg.

Rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i ychwanegu cymal newydd neu ddileu neu ddiwygio cymal presennol sydd, er enghraifft:

• yn caniatáu i elusennau â gwahanol ddibenion dderbyn arian neu eiddo eich elusen ar ôl diddymu
• yn newid yr elusennau sydd wedi’u henwi ar hyn o bryd yn y cymal fel rhai sydd â hawl i dderbyn arian neu eiddo eich elusen ar ôl diddymu

Mewn rhai achosion, gall ychwanegu neu ddiwygio pŵer i uno ag elusen arall fod yn newid rheoleiddiedig i’r cymal diddymu. Os felly, bydd angen awdurdod y Comisiwn arnoch.

Nid oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch i ychwanegu cymal (lle nad oes gan eich dogfen llywodraethu un ar hyn o bryd) sy’n dweud mai dim ond at ei dibenion y bydd arian neu eiddo eich elusen yn cael eu defnyddio ar ôl ei diddymu.

Os ydych yn ychwanegu cymal diddymu newydd neu’n diwygio cymal diddymu presennol yn nogfen llywodraethu eich elusen, ni allwch ei ddefnyddio i waredu unrhyw waddol parhaol neu dir dynodedig sydd gan eich elusen.

Os ydych am ddirwyn eich elusen i ben ond ei bod hi’n dal tir dynodedig neu waddol parhaol, bydd angen i chi ddelio â’r asedau hyn yn gyntaf.

Bydd angen i chi ystyried y canllawiau uchod ar newid dibenion tir dynodedig neu ar wario gwaddol parhaol.

Ceisiwch gyngor proffesiynol os ydych yn ansicr ynghylch y camau cywir i’w dilyn.

D$CTA Dim ond os ydym yn fodlon ei fod er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod. Bydd angen i chi esbonio pam eich bod yn gwneud y newid, gan gynnwys y ffactorau a ystyrioch wrth wneud eich penderfyniad.

Gofynnwch i’r Comisiwn awdurdodi newid yng nghymal diddymu eich elusen. D$CTA

Newid sut y gallwch ddefnyddio gwaddol parhaol ac ymddiriedolaethau arbennig

Yn syml, gwaddol parhaol yw eiddo y mae’n rhaid i’ch elusen ei gadw yn hytrach na’i wario. Er enghraifft, arian neu asedau eraill a roddir i’ch elusen i’w buddsoddi. Dim ond yr incwm buddsoddi y gellir ei wario.

Gall dogfen llywodraethu eich elusen nodi’r rheolau ynghylch sut y gallwch ddefnyddio gwaddol parhaol. Neu efallai bod yr eiddo yn cael ei ddal ar ymddiriedolaeth ar wahân a bod ganddo ei ddogfen llywodraethu ei hun. Byddwch yn glir ynghylch pa ddogfen llywodraethu rydych chi’n ei newid fel bod eich newidiadau’n ddilys.

Ymddiriedolaethau arbennig yw arian neu eiddo y mae’n rhaid i’ch elusen ei ddefnyddio at ddibenion penodol yn unig, sy’n fwy cul na dibenion eich elusen.

Os ydych am newid dibenion gwaddol parhaol neu ymddiriedolaethau arbennig, defnyddiwch y canllawiau a nodir uchod ynghylch newid dibenion a gwnewch gais am awdurdod y Comisiwn.

Gallwch hefyd ddefnyddio’r pŵer statudol i newid yr hyn y mae’r ddogfen llywodraethu yn ei ddweud am gyfyngiad sy’n gwneud eiddo yn waddol parhaol. Mae hwn yn newid rheoleiddiedig, a rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn.

Dysgwch ragor am waddol parhaol.

Dim ond os ydym yn fodlon ei fod er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod. Bydd angen i chi esbonio pam eich bod yn gwneud y newid, gan gynnwys y ffactorau a ystyrioch wrth wneud eich penderfyniad. Gofynnwch i’r Comisiwn awdurdodi newid mewn cyfyngiadau sy’n gwneud eiddo yn waddol parhaol.

Newid hawliau trydydd parti

Rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i newid hawliau pobl neu sefydliadau (trydydd partïon) sydd:

• wedi’u henwi yn eich dogfen llywodraethu, neu
• yn dal swydd yn yr elusen (ac eithrio ymddiriedolwr neu aelod) a nodir yn eich dogfen llywodraethu

Er enghraifft, hawl i:

• bod yn ymddiriedolwr, fel lle mae gan esgob yr hawl i fod yn ymddiriedolwr elusen esgobaethol
• enwebu ymddiriedolwyr, fel lle mae gan gyngor plwyf yr hawl i enwebu ymddiriedolwyr i elusen neuadd bentref
• cymeradwyo newidiadau yn nogfennau llywodraethu cyn y gallwch eu gwneud (efallai bod gan sylfaenydd eich elusen yr hawl hon)

Fodd bynnag, nid oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch i newid hawliau trydydd parti os yw’r trydydd parti wedi:

• cytuno i’r newid
• marw (os yw’r trydydd parti wedi’i enwi yn y ddogfen llywodraethu fel unigolyn penodol)
• peidio â bodoli (os yw’n sefydliad)

Dim ond os ydym yn fodlon ei fod er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod. Bydd angen i chi esbonio pam eich bod yn gwneud y newid, gan gynnwys:

• pa gymal rydych wedi’i newid
• pwy yw’r trydydd parti
• beth yw hawliau’r trydydd parti a sut maen nhw’n cael eu diwygio neu eu dileu
• a oes gan drydydd parti yr hawl i gydsynio i newidiadau yn y cymal rydych chi am ei ddiwygio neu ei ddileu
• a yw’r trydydd parti yn gwybod am y newid ac wedi rhoi eu cydsyniad i chi ei wneud. Os nad ydych wedi cysylltu â’r trydydd parti, neu os nad ydyn nhw wedi rhoi eu cydsyniad i’r newid, bydd angen i chi esbonio pam
• os yw’r trydydd parti wedi marw (os yw’n berson) neu wedi peidio â bodoli (os yw’n sefydliad)
• os yw’r trydydd parti yn berson, eu manylion cyswllt, megis cyfeiriad e-bost

Gofynnwch i’r Comisiwn awdurdodi newid mewn hawliau trydydd parti.

Hawl trydydd parti i gydsynio i’ch newidiadau: pryd i ofyn i’r Comisiwn Elusennau am awdurdod

Gall pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu roi’r hawl i drydydd parti gydsynio i’ch newidiadau.

Os felly, ac rydych yn defnyddio’r pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu i wneud eich newid, rhaid i chi ofyn i’r trydydd parti am eu cydsyniad.

Os dewiswch ddefnyddio’r pŵer statudol i wneud y newid yn lle hynny, ac nad yw’r trydydd parti yn rhoi eu cydsyniad neu na all roi cydsyniad, mae hwn yn newid rheoleiddiedig, felly bydd angen awdurdod y Comisiwn.

Ychwanegu pŵer diwygio newydd (neu ddiwygio pŵer diwygio presennol)

Rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i gyflwyno pŵer diwygio newydd, neu newid un presennol, a fydd yn galluogi’ch elusen i wneud newidiadau rheoleiddiedig – megis newid ei dibenion – heb awdurdod y Comisiwn.

Dim ond os ydym yn fodlon ei fod er lles pennaf eich elusen y bydd y Comisiwn yn rhoi awdurdod.

Hysbysiad cyhoeddus neu ymgynghoriad

Dylech ddweud wrthym os ydych chi’n credu y gallai eich newid rheoleiddiedig arfaethedig fod yn ddadleuol neu er budd y cyhoedd.

Dylech, mewn rhai amgylchiadau, gynnal ymgynghoriad â rhanddeiliaid cyn gwneud penderfyniad (a chyn gwneud cais am ein hawdurdod). Er enghraifft:

• newid dibenion eich elusen, oni bai eu bod yn fach iawn; ac
• unrhyw newidiadau sylweddol, fel y rhai a allai effeithio ar fuddiolwyr eich elusen

Dylai’r ymddiriedolwyr benderfynu pa fath o ymgynghoriad sy’n briodol. Bydd hyn yn dibynnu ar y newid arfaethedig, ei effaith (er enghraifft ar fuddiolwyr) a maint yr elusen.

Mewn rhai amgylchiadau, cyn i’r Comisiwn roi ei awdurdod, gallwn ofyn i chi roi hysbysiad cyhoeddus o’ch newidiadau. Byddwn yn cytuno â chi ar y dull priodol o roi hysbysiad i alluogi’r rhai yr effeithir arnynt i gael gwybod am y newidiadau arfaethedig.

Gallwn hefyd ddewis rhoi hysbysiad cyhoeddus ein hunain.

Sut i wneud newidiadau

Defnyddio’r pŵer statudol

Rhaid i’ch elusen basio dau benderfyniad. Y rhain yw:

• yn gyntaf, penderfyniad ymddiriedolwyr a basiwyd gan fwyafrif holl ymddiriedolwyr eich elusen
• yna, penderfyniad aelodau eich elusen

Rhaid i benderfyniad eich aelodau basio drwy:

• cytundeb o leiaf 75% o’r aelodau hynny sy’n mynychu ac yn pleidleisio mewn cyfarfod cyffredinol, neu
• cytundeb holl aelodau eich elusen os nad ydych yn cynnal y bleidlais mewn cyfarfod cyffredinol, mewn ffordd arall y mae eich dogfen llywodraethu yn ei chaniatáu. Er enghraifft, pleidlais a gynhelir gennych yn ysgrifenedig, ar-lein neu drwy’r post

Gallwch hefyd basio penderfyniad heb bleidlais os nad oes unrhyw wrthwynebiadau i’r newid pan fyddwch yn ei gyflwyno i’ch aelodau mewn cyfarfod.

Ar gyfer newidiadau rheoleiddiedig, dylech ofyn am awdurdod y Comisiwn cyn i chi gytuno ar y newid gydag unrhyw aelodau sydd gan eich elusen. Bydd hyn yn arbed costau aelodau sy’n cytuno ar newid nad yw’r Comisiwn yn ei awdurdodi.

Defnyddio pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu

Rhaid i chi basio penderfyniad gyda chytundeb mwyafrif yr aelodau, oni bai bod eich dogfen llywodraethu yn nodi amodau pleidleisio gwahanol.

Rhaid i chi hefyd:

• dilyn rheolau yn eich dogfen llywodraethu ynghylch pryd a sut y gallwch ddefnyddio’r pŵer
• gwirio a oes angen i bobl neu sefydliadau eraill bleidleisio ar newidiadau. Er enghraifft, arweinydd ysbrydol

Gwiriwch eich dogfen llywodraethu am reolau ynghylch [sut rydych yn galw cyfarfodydd ac yn cynnal pleidleisiau]. Bydd hyn yn eich helpu i sicrhau bod eich penderfyniad yn ddilys.

Efallai y bydd eich dogfen llywodraethu hefyd yn caniatáu i chi basio penderfyniad ysgrifenedig.

Defnyddiwch ein canllawiau ar gyfarfodydd elusennau am fanylion llawn sut i basio penderfyniadau, ac i’ch helpu i wneud penderfyniadau dilys.

Dywedwch wrth y Comisiwn Elusennau am unrhyw newidiadau

Rhaid i chi anfon copi o’ch penderfyniad cytunedig at y Comisiwn.

Bydd angen i chi ddarparu’r canlynol:

• enw a rhif cofrestru eich elusen
• union eiriad unrhyw gymal rydych wedi’i ddiwygio
• union eiriad unrhyw gymal newydd rydych wedi’i ychwanegu
• dyddiad a math y cyfarfod(ydd) (megis cyfarfod ymddiriedolwyr, cyfarfod cyffredinol neu gyfarfod eithriadol) lle gwnaethoch basio’r penderfyniad(au)
• pa bŵer a ddefnyddioch: y pŵer statudol neu bŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu
• os cafodd ei basio mewn cyfarfod, cadarnhad bod gan y cyfarfod y cworwm gofynnol i wneud penderfyniadau dilys
• os cafodd ei basio mewn ffordd arall a ganiateir gan y pŵer a ddefnyddiwyd gennych i wneud y newid, manylion am sut y pasiwyd y penderfyniad (megis yn ysgrifenedig)
• ar gyfer newidiadau sydd angen awdurdod gan y Comisiwn neu gydsyniad trydydd parti, cadarnhad bod gennych yr awdurdod neu’r cydsyniad gofynnol
• datganiad eich bod wedi dilyn unrhyw amodau ychwanegol a nodir yn eich dogfen llywodraethu

Gwnewch hyn cyn gynted â phosib er mwyn i ni allu cadw cofnod eich elusen ar y gofrestr elusennau yn gyfredol. Bydd rhai dogfennau llywodraethu yn nodi bod rhaid i chi ddweud wrth y Comisiwn o fewn cyfnod penodol o amser.

Dywedwch wrth y Comisiwn am bob newid.

Os yw eich elusen yn elusen heb ei chofrestru, ymddiriedolaeth arbennig neu elusen gysylltiedig, bydd rhaid i chi gysylltu â ni ar wahân.

Pryd bydd newidiadau’n dod i rym

Efallai na fydd eich newid yn dod i rym ar y diwrnod y byddwch yn pasio eich penderfyniad.

Defnyddiwch y wybodaeth yn yr adran hon i’ch helpu i weithio allan pryd y daw eich newid i rym.

Newidiadau sydd angen awdurdod y Comisiwn Elusennau

Os ydych yn defnyddio’r pŵer statudol i wneud newid rheoleiddiedig, mae eich newid yn dod i rym ar y diwrnod y byddwch wedi:

• cael awdurdod y Comisiwn, a
• pasio penderfyniad eich aelodau

Gall y newid hefyd ddod i rym ar ddyddiad diweddarach a nodir gennych yn y penderfyniad, ond rhaid i hyn fod ar neu ar ôl y dyddiad i’r Comisiwn roi ei awdurdod.

Os yw pŵer diwygio yn eich dogfen llywodraethu yn dweud bod rhaid i chi ofyn am awdurdod y Comisiwn i wneud eich newid, mae’n dod i rym ar y diwrnod y byddwch wedi:

• cael awdurdod y Comisiwn, a
• pasio penderfyniad eich aelodau

Gall y newid hefyd ddod i rym ar ddyddiad diweddarach a nodir gennych yn y penderfyniad, ond rhaid i hyn fod ar neu ar ôl i’r Comisiwn roi ei awdurdod.

Newidiadau nad oes angen awdurdod y Comisiwn Elusennau arnynt

Daw eich newid i rym ar y diwrnod y byddwch yn pasio penderfyniad eich aelodau.

Gall y newid hefyd ddod i rym ar ddyddiad diweddarach a nodir gennych yn y penderfyniad. Gallwch ddewis dyddiad diweddarach, fel bod eich newid yn dod i rym ar yr un pryd â digwyddiad arall, megis diwedd y flwyddyn ariannol.

Crynodeb

Mae’r crynodeb hwn yn nodi’r camau allweddol. Peidiwch â dibynnu ar y crynodeb hwn yn unig. Gwnewch yn siŵr eich bod yn darllen y canllawiau.

Cam 1. Sicrhewch eich bod yn deall y newid rydych am ei wneud a pham

Cam 2. Gwiriwch a ddylech ymgynghori â rhanddeiliaid eich elusen cyn gwneud y newid

Cam 3. Penderfynwch a ddylech wneud y newid – cadwch gofnod clir o pam rydych yn gwneud eich penderfyniad

Cam 4. Dewiswch a fyddwch yn defnyddio’r pŵer statudol neu bŵer yn nogfen llywodraethu eich elusen i wneud y newid

Cam 5. Gwiriwch a oes gwrthdaro buddiannau y mae rhaid i chi ei reoli

Cam 6. Os yn defnyddio’r pŵer statudol:

1. gwiriwch a ydych chi’n gwneud newid rheoleiddiedig
2. pasiwch benderfyniad ymddiriedolwyr
3. sicrhewch awdurdod y Comisiwn Elusennau os ydych yn gwneud newid rheoleiddiedig neu oherwydd eich bod yn wynebu gwrthdaro buddiannau na allwch ei reoli (nodwch, gall y Comisiwn ofyn i chi roi hysbysiad cyhoeddus o’r newid)
4. pasiwch benderfyniad aelodau

Neu: Os yn defnyddio’r pŵer diwygio yn y ddogfen llywodraethu:

1. gwiriwch fod y pŵer yn caniatáu i chi wneud y newid
2. gwnewch y newid drwy ddilyn y rheolau yn y ddogfen llywodraethu
3. sicrhewch awdurdod y Comisiwn os yw eich dogfen llywodraethu yn dweud bod rhaid i chi, neu oherwydd eich bod yn wynebu gwrthdaro buddiannau na allwch ei reoli
4. pasiwch benderfyniad aelodau

Cam 7. Dywedwch wrth y Comisiwn. Anfonwch y wybodaeth ofynnol cyn gynted â phosib, neu erbyn y dyddiad a nodir yn y ddogfen llywodraethu

Cam 8. Sicrhewch eich bod yn deall pryd y daw’r newid i rym. Nid dyma ddyddiad eich penderfyniad aelodau bob amser.