Canllawiau

Gwerthu, prydlesu neu gwaredu tir elusen yn Lloegr a Chymru

Diweddarwyd 15 Mai 2026

Yn berthnasol i Loegr a Chymru

• Cyhoeddiad ar gyfer Northern Ireland
• Cyhoeddiad ar gyfer Scotland

Yn y rhan fwyaf o achosion gallwch werthu, prydlesu neu waredu tir eich elusen yng Nghymru neu Loegr fel arall heb ofyn am awdurdod gan y Comisiwn Elusennau.

Rhaid i chi reoli’r trafodion pwysig hyn yn briodol er budd gorau eich elusen.

Oni bai bod y gwarediad yn disgyn i nifer cyfyngedig iawn o esemptiadau, rhaid i chi hefyd gael y telerau gorau y gallwch yn rhesymol. Rhaid i chi ddilyn gofynion cyfreithiol perthnasol Deddf Elusennau 2011, a eglurir yn y canllawiau hyn, os yw’r tir yn cael ei ddal gan eich elusen yn unig.

Mae’r gofynion yn amrywio yn dibynnu ar:

• a oes gennych y pŵer i waredu
• sut rydych chi’n bwriadu gwaredu tir eich elusen
• a fyddwch chi’n gwaredu i ‘person cysylltiedig’
• a ydych chi’n bwriadu cael gwared ar dir y mae’n rhaid ei ddefnyddio at ddiben penodol (designated land)
• a yw’r gwarediad yn dod o fewn un o’r esemptiadau a restrir yn y canllawiau hyn

Defnyddiwch y canllawiau hyn i’ch helpu i nodi:

• pa ofynion y mae’n rhaid i chi eu dilyn ar gyfer y gwarediad rydych chi’n ei gynllunio
• os oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch chi

Efallai y byddwch chi hefyd cael bod y hwn crynodeb o’r camau yn ddefnyddiol.

Fel arfer, bydd angen i chi gael cyngor proffesiynol ar unrhyw warediad.

Beth rydym yn ei olygu wrth ‘tir’ a ‘gwarediad’

Yn y canllawiau hyn, mae ‘tir’ yn golygu unrhyw:

• tir sy’n eiddo i’ch elusen, neu a gedwir mewn ymddiriedolaeth ar ei rhan
• adeiladau ar y tir
• hawliau dros dir, fel hawddfreintiau neu gyfamodau cyfyngu

Pan fyddwn yn defnyddio’r term ‘gwaredu’ rydym yn golygu:

• gwerthu neu drosglwyddo tir
• rhoi, trosglwyddo neu ildio prydles ar dir eich elusen
• rhoi neu ryddhau hawliau fel hawliau pysgota
• rhoi neu ryddhau hawddfraint, neu hawl tramwy dros dir
• rhoi neu ryddhau caniatâd ffordd i ganiatáu mynediad i gyfleusterau ar y tir

Defnyddiwch ein canllawiau ar wahân ar forgeisi neu daliadau am wybodaeth ynghylch y rhain.

Sut i waredu tir eich elusen

Rhaid i chi ddilyn camau 1-4 pryd bynnag y byddwch yn bwriadu gwaredu unrhyw dir eich elusen.

Rhaid i chi hefyd ddilyn camau 5 a 6 oni bai bod esemptiad yn berthnasol.

1. Gwnewch yn siŵr bod eich elusen yn berchen ar y tir

Fel arfer gallwch wirio hyn gyda’r Gofrestrfa Tir.

2. Byddwch yn fodlon bod y gwaredu er lles gorau eich elusen

Fel ymddiriedolwyr, rhaid i chi gydymffurfio â’ch dyletswyddau ymddiriedolwr sy’n cynnwys:

• gweithredu er budd gorau eich elusen
• gweithredu gyda gofal a sgiliau rhesymol
• rheoli adnoddau eich elusen yn gyfrifol

Gwnewch yn siŵr eich bod yn cydymffurfio â’ch dyletswyddau ymddiriedolwr wrth wneud penderfyniadau.

Gall gwaredu tir eich helpu i:

• codi arian
• adleoli
• lleihau rhywfaint o waith gweinyddu

Ond dylech hefyd feddwl am sut:

• y bydd eich elusen yn gweithredu heb y tir
• y gall gwaredu’r tir effeithio ar eich buddiolwyr neu effeithio ar gefnogaeth gyhoeddus i’ch elusen

3. Gwybod a oes gennych y pŵer i waredu’r tir

Yn y rhan fwyaf o achosion mae gan elusennau’r pŵer i waredu tir elusennol. Fel arfer caniateir hyn gan bŵer yn y gyfraith neu yn nogfen lywodraethol eich elusen.

Ceisiwch gyngor bob amser os ydych yn ansicr ynghylch a oes gan eich elusen y pŵer i waredu ei thir.

Cymerwch ofal ychwanegol i wirio:

• nad yw eich dogfen lywodraethol, neu’r dogfennau sy’n esbonio sut y mae’n rhaid defnyddio’r eiddo perthnasol, yn eich atal rhag gwaredu’r tir neu’n nodi amodau y mae’n rhaid i chi eu dilyn
• cyn gwaredu ‘tir dynodedig’. Mae hyn oherwydd y gallai fod angen awdurdod y Comisiwn i wneud hyn. Tir dynodedig yw tir y mae’n rhaid ei ddefnyddio at ddiben penodol yn unig. Er enghraifft, maes hamdden, neu adeilad y mae’n rhaid ei ddefnyddio ar gyfer ysgol. Darllenwch yr adran yn y canllawiau hyn ar tir dynodedig

4. Gwiriwch a oes angen awdurdod y Comisiwn Elusennau arnoch

Gwiriwch a fydd angen awdurdod arnoch drwy ddarllen y canllawiau hyn.

Ni fydd angen awdurdod ar y rhan fwyaf o elusennau. Ond os oes, gwnewch gais amdano mewn da bryd.

5. Cael ac ystyried adroddiad ar y tir

Mae’r math o adroddiad y mae’n rhaid i chi ei gael yn dibynnu ar sut rydych chi’n gwaredu’r eiddo.

Gwerthiannau, prydlesi gyda dirwy neu bremiwm a mathau eraill o waredu tir

Rhaid i chi gael adroddiad gan gynghorydd dynodedig sy’n gweithredu’n gyfan gwbl ar ran eich elusen wrth:

• gwerthu tir
• rhoi prydles ar dir eich elusen lle telir dirwy neu bremiwm i’ch elusen. Dirwy neu bremiwm yw swm cyfan neu fudd-dal arall, heb gynnwys rhent, a delir i elusen wrth roi’r brydles
• rhoi neu ryddhau hawl, hawddfraint neu gyfamod cyfyngol. Gall y rhain gynnwys hawl tramwy neu fynediad at offer ar y tir, neu hawl, fel hawliau pysgota mewn llyn neu afon ar y tir
• rhoi neu ryddhau hawl ffordd, sef cytundeb ysgrifenedig ffurfiol sy’n rhoi hawl i barti arall gael mynediad at dir eich elusen ar gyfer gweithgareddau penodol
• rhoi opsiwn i brynu neu brydlesu’r tir. Mae cytundeb opsiwn yn rhoi’r hawl i rywun fynnu gwaredu tir eich elusen iddynt ar ryw adeg yn y dyfodol ar delerau’r cytundeb opsiwn
• unrhyw fath arall o warediad nad yw’n brydles heb ddirwy na phremiwm, ac nid morgais nag arwystl yn erbyn y tir, er enghraifft ildio prydles. Mae ildio prydles yn golygu cytuno y bydd yn dod i ben

Rhaid i gynghorydd dynodedig fod yn:

• cymrawd neu’n gysylltydd proffesiynol o Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig neu -cymrawd o’r Gymdeithas Ganolog ar gyfer Priswyr Amaethyddol (CAAV) neu
• cymrawd o’r NAEA Propertymark (National Association of Estate Agents)

Rhaid i chi hefyd fod yn fodlon bod gan eich cynghorydd y gallu a’r profiad o werthuso tir tebyg i’ch un chi o fewn yr un ardal.

Rhaid i’r adroddiad gydymffurfio â Rheoliadau Elusennau (Dispositions of Land:Designated Advisers and Reports) 2023. Dylai eich cynghorydd dynodedig fod yn gyfarwydd â hyn.

Prydlesu tir heb ddirwy na phremiwm

Nid yw’r rhan fwyaf o brydlesi yn cynnwys dirwy na phremiwm. Mae dirwy neu bremiwm yn swm cyfan neu fudd, heb gynnwys rhent, a delir i elusen ar roi’r brydles.

Ar gyfer y math hwn o brydles, rhaid i chi gael adroddiad gan berson yr ydych yn credu sydd â’r gallu a’r profiad i roi cyngor cymwys ar y brydles. Rhaid i chi wneud hyn cyn i chi gytuno ar y brydles.

Nid oes gofyniad i’ch cynghorydd feddu ar gymhwyster proffesiynol, ond rydym yn argymell eu bod yn aelod o gorff proffesiynol perthnasol fel:

• Cymdeithas Genedlaethol yr Asiantau Tai Propertymark (NAEA Propertymark)
• Cymdeithas Ganolog y Priswyr Amaethyddol (CAAV)
• Sefydliad Graddio a Gwerthuso Refeniw (IRRV)
• Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig

Rheoli unrhyw wrthdaro buddiannau

Ar gyfer y ddwy sefyllfa, gallwch ofyn i ymddiriedolwr, swyddog neu weithiwr gynhyrchu’r adroddiad. Gwiriwch fod ganddynt y cymwysterau, y sgiliau neu’r profiad cywir. Rhaid i chi reoli unrhyw wrthdaro buddiannau.

Os ydych chi eisiau talu ymddiriedolwr am y gwasanaeth hwn:

• ni ddylai eich dogfen lywodraethol gynnwys unrhyw eiriad sy’n eich atal rhag talu ymddiriedolwr am ddarparu gwasanaethau i’r elusen
• rhaid i chi ddilyn y gofynion cyfreithiol ar gyfer talu ymddiriedolwyr

Darllenwch ganllawiau am dalu ymddiriedolwyr.

Dylech hefyd wirio yswiriant eich elusen. Ni fydd pob yswiriant yn cwmpasu cyngor esgeulus a roddir gan gynghorydd sydd hefyd yn ymddiriedolwr, swyddog neu weithiwr i’ch elusen.

6. Byddwch yn fodlon mai’r telerau arfaethedig yw’r gorau y gallwch eu cael yn rhesymol ar gyfer eich elusen

Rhaid i chi:

• ystyried argymhellion yr adroddiad, gan gynnwys sut i hysbysebu’r gwarediad
• bod yn fodlon mai’r telerau arfaethedig ar gyfer y gwarediad yw’r gorau y gallwch eu cael yn rhesymol ar gyfer eich elusen
• cynnwys datganiadau a thystysgrifau penodol yn nogfennau’r gwarediad

Dylech gadw cofnod clir o’ch penderfyniadau. Gallwch ddewis peidio â dilyn holl argymhellion yr adroddiad, ond dylech gofnodi’n glir eich rhesymau dros hyn.

Gwerthu tir mewn arwerthiant

Gallwch benderfynu gwerthu mewn arwerthiant, ond rhaid i chi gydymffurfio â’r holl gamau uchod. Efallai y bydd yn ddefnyddiol i chi gael cyngor proffesiynol.

Dylech hefyd:

• gosod y pris wrth gefn ar neu uwchlaw gwerth isaf eich cynghorydd dynodedig ar gyfer y tir. Y pris wrth gefn yw’r isafswm pris y caniateir gwerthu’r tir amdano mewn arwerthiant
• ysgrifennu yn amodau’r gwerthiant, os yw’r prynwr yn berson cysylltiedig, bydd y trafodiad yn destun gorchymyn gan y Comisiwn Elusennau

Pryd mae’n rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn Elusennau

Rhaid i chi wneud cais am awdurdod y Comisiwn Elusennau cyn i chi waredu tir os:

• nad ydych yn dilyn camau 5 a cam 6 uchod
• rydych yn bwriadu gwaredu i ‘person cysylltiedig’
• rydych yn bwriadu gwaredu tir dynodedig yn y rhan fwyaf o amgylchiadau

Os nad ydych chi’n dilyn camau 5 a 6

Pan fyddwch chi’n gwneud cais am awdurdod y Comisiwn bydd angen i chi esbonio sut rydych chi wedi:

• gwerthuso’r tir gyda thystiolaeth ategol
• hysbysebu’r gwarediad arfaethedig
• rheoli unrhyw wrthdaro buddiannau
• penderfynu bod y gwarediad arfaethedig er budd gorau eich elusen

Gwnewch gais am awdurdod y Comisiwn os nad ydych chi’n dilyn camau 5 a 6

Os yw’r trafodiad arfaethedig gyda ‘pherson cysylltiedig’

Diffinnir ‘person cysylltiedig’ yn adran 118 o’r Ddeddf Elusennau. Mae’n golygu pobl neu sefydliadau penodol sydd â chysylltiad agos â’r elusen neu sy’n gysylltiedig â hi ac mae’n cynnwys:

• yr ymddiriedolwyr a’u perthnasau agos
• rhoddwr unrhyw dir i’r elusen a’u perthnasau agos
• gweithwyr, asiantau neu swyddogion yr elusen
• priod neu bartner sifil naill ai ymddiriedolwr, rhoddwr tir, gweithiwr, neu berthynas agos i ymddiriedolwr neu roddwr
• sefydliadau y mae gan unrhyw un o’r uchod fuddiant rheoli neu sylweddol ynddynt. Mae hyn yn cynnwys is-gwmni sy’n eiddo llwyr i’ch elusen

Gwiriwch y rhestr yn adran 118 o’r Ddeddf Elusennau neu ceisiwch gyngor proffesiynol os ydych chi’n ansicr a yw rhywun yn berson cysylltiedig.

Cofiwch, os ydych chi’n gwerthu, yn prydlesu neu’n gwaredu tir i berson cysylltiedig fel arall, mae angen i’r trafodiad fod er budd gorau eich elusen o hyd ac ar y telerau gorau y gellir eu cael yn rhesymol. Pan fyddwch chi’n gwneud cais am awdurdod, bydd angen i chi ddangos mai’r telerau y cytunwyd arnynt yw’r gorau y gellir eu cael yn rhesymol a darparu crynodeb o’r adroddiad perthnasol ar y tir.

Gwneud cais am awdurdod y Comisiwn i waredu tir i berson cysylltiedig.

Esemptiadau

Mae yna esemptiadau sy’n golygu y gellir cwblhau rhai mathau o warediad heb gydymffurfio â camau 5 a 6 uchod.

Prydlesu tir i fuddiolwr

Gallwch wneud hyn am lai na’r rhent gorau y gallech fod wedi’i ddisgwyl yn rhesymol ei dderbyn o dan yr amgylchiadau, os yw’n ffordd resymol o gyflawni pwrpas eich elusen. Mae hyn yn golygu nad oes raid i chi ddilyn camau 5 a 6 a nodir uchod.

Er enghraifft:

Gall elusen y mae ei phwrpas yn lleddfu tlodi trwy ddarparu tai brydlesu eiddo i un o’i buddiolwyr am lai na gwerth y farchnad. Mae hon yn ffordd o gyflawni ei phwrpas. Nid oes rhaid i’r elusen gydymffurfio â camau 5 a 6 a nodir uchod cyn prydlesu’r eiddo i’r buddiolwr.

Gwaredu tir i elusen sydd â’r un pwrpas neu bwrpas tebyg i’ch elusen

Gallwch wneud hyn heb ddilyn camau 5 a 6 os mai unig nod y gwarediad yw hyrwyddo dibenion eich elusen. Byddai’r gwarediad am ddim neu werth enwol oherwydd nid yw’n ymwneud â chodi arian ar gyfer eich elusen.

Dylech wirio dibenion eich elusen a gofyn am wirio dibenion yr elusen arall yn eu dogfen lywodraethol.

Rhaid i ddiben yr elusen arall fod yr un fath â diben eich elusen, neu rhaid iddi gynnwys diben eich elusen os yw ei dibenion yn ehangach na diben eich elusen.

Os yw dibenion yr elusen arall yn ehangach na diben eich elusen, rhaid bod cyfyngiad yn yr ymddiriedolaethau fel bod y tir sy’n cael ei waredu yn cael ei ddefnyddio - ar ôl ei drosglwyddo i’r elusen arall - i hyrwyddo diben eich elusen. Mae hyn yn cynnwys os yw’r tir yn cael ei waredu wedi hynny gan yr elusen arall. Os felly, rhaid i’r elusen arall ddefnyddio elw’r gwarediad at ddibenion eich elusen; ni ddylid eu defnyddio at ddibenion ehangach yr elusen arall.

Ceisiwch gyngor proffesiynol bob amser os ydych yn ansicr.

Er enghraifft:

Mae gan Elusen A y diben o leddfu tlodi yn Aberystwyth. Mae’r ymddiriedolwyr eisiau trosglwyddo tir i elusen B sydd â’r un diben, ond am ddim gwerth neu werth enwol. Mae hyn oherwydd bod elusen B mewn gwell sefyllfa i ddefnyddio’r tir ac nid gwneud elw ariannol i’w helusen yw’r rheswm pam mae elusen A yn gwerthu’r tir i elusen B.

Diben elusen C yw hyrwyddo iechyd da o fewn Lloegr, tra bod diben elusen D yn gulach:hyrwyddo iechyd da o fewn Norfolk. Gall elusen D drosglwyddo ei thir i elusen C, ond dim ond i hyrwyddo iechyd da o fewn Norfolk y gall elusen C ddefnyddio’r tir, neu unrhyw arian y mae’n ei gael o waredu’r tir.

Nid yw gwaredu tir i elusen â gwahanol ddibenion yn dod o dan yr eithriad hwn ac, os gwnewch hyn, rhaid i chi ddilyn camau 5 a 6.

Nid yw gwaredu tir lle mae eich bwriad yw cyflawni elw ariannol a chyflawni diben eich elusen (buddsoddiad cymdeithasol) yn dod o dan yr eithriad hwn. Rhaid i chi ddilyn camau 5 a 6 fel eich bod chi’n: - deall gwerth marchnad y tir - penderfynu beth fyddwch chi’n ei wared, gan y bydd y gwahaniaeth yn ffurfio’r buddsoddiad cymdeithasol

Rhaid i’ch penderfyniad i waredu i wneud buddsoddiad cymdeithasol gydymffurfio â’ch dyletswyddau ymddiriedolwr.

Er enghraifft:

• mae gan Elusennau E ac F yr un pwrpas, sef darparu tai i bobl ddigartref
• mae Elusen E yn berchen ar dir y mae’n edrych i’w werthu
• mae ymddiriedolwyr Elusen E yn ystyried gwerthu’r tir i Elusen F am bris gostyngol, gan y bydd hyn yn codi arian i Elusen E ac yn sicrhau bod y tir yn dal i gael ei ddefnyddio i gyflawni pwrpas Elusen E -mae hyn yn cael ei ddosbarthu fel buddsoddiad cymdeithasol gan fod gwneud elw ariannol yn rhan o benderfyniad Elusen E i werthu’r tir i Elusen F
• felly, mae Elusen E yn dilyn camau 5 a 6 ac yn cael adroddiad cynghorydd dynodedig. Mae’r ymddiriedolwyr yn penderfynu, gan fod y tir yn werth £100,000, y bydd yr elusen yn gwerthu’r tir i Elusen F am £80,000

Darllenwch ganllawiau am fuddsoddiad cymdeithasol.

Gwarediadau gan ddiddymwyr, diddymwyr dros dro, derbynwyr, morgeisiwyr neu weinyddwyr

Nid oes angen i’r mathau hyn o warediadau ddilyn Camau 5 a 6 a nodir uchod.

Gwaredu tir gan ddefnyddio pŵer mewn Deddf Seneddol, darpariaeth statudol neu gynllun arall

Mae rhai elusennau wedi’u sefydlu gan Ddeddf Seneddol neu’n cael eu llywodraethu gan ryw ddarpariaeth statudol arall neu gynllun llys neu Gomisiwn. Gall y rhain roi awdurdodiad penodol (neu bŵer) i chi waredu:

• darn penodol o dir neu
• tir mewn amgylchiadau penodol

Os oes gennych awdurdodiad penodol, nid oes rhaid i chi ddilyn camau 5 a 6 a nodir uchod. Felly, gwiriwch y geiriad yn ofalus a cheisiwch gyngor cyfreithiol os ydych yn ansicr. Rhaid i chi ddilyn telerau’r pŵer.

Rhaid rhoi’r pŵer yn benodol ar gyfer gwarediad penodol neu ddosbarth o warediad er mwyn iddo fod yn esempt. Ni fyddwch yn esempt os oes gennych bŵer gwaredu cyffredinol yn unig.

Mae eich elusen yn elusen esempt

Nid oes gofyn i’ch elusen ddilyn camau 5 a 6 a nodir uchod. Fodd bynnag, efallai y bydd yn rhaid i chi ddilyn gofynion gwahanol a nodir gan eich prif reoleiddiwr a bydd angen i chi wirio hyn.

Rhyddhau rhent-dal

Mae rhent-dal yn daliad blynyddol i berson nad yw’n berchen ar y tir neu sydd ag unrhyw fuddiant cyfreithiol arall ynddo. Os yw eich elusen yn berchen ar rhent-dal o £10 neu fwy, rydym yn eich annog i negodi ar gyfer ei ryddhau gan y gallant fod yn anodd eu casglu ac yn aml nid oes gan swm rhent-dal unrhyw berthynas â gwerth y tir.

Nid oes angen i chi ddilyn camau 5 a 6 os ydych chi’n rhyddhau rhent-dâl am daliad o ddeg gwaith neu fwy ei swm blynyddol.

Gwaredu adfowson

Gallwch waredu adfowson heb ddilyn camau 5 a 6.

Mae gan elusen sy’n berchen ar adfowson yr hawl i enwebu ymgeisydd cymwys addas fel ficer neu berson plwyf i esgob yr esgobaeth.

Gwaredu tir dynodedig

Mae’r adran hon yn ymdrin â:

• beth yw tir dynodedig
• pryd mae angen awdurdod y Comisiwn Elusennau arnoch i waredu tir dynodedig
• os oes angen awdurdod arnoch, sut i wneud cais
• rhoi hysbysiad cyhoeddus
• defnyddio elw’r gwarediad

Beth yw ‘tir dynodedig’’

Tir dynodedig yw tir y mae’n rhaid ei ddefnyddio at ddiben neu ddibenion penodol eich elusen yn ôl y ddogfen sy’n esbonio sut y mae’n rhaid defnyddio’r tir. Dyma fydd y ‘ddogfen lywodraethol’.

Er enghraifft:

• eiddo y mae’n rhaid ei ddefnyddio fel maes hamdden, neu
• adeilad y mae’n rhaid ei ddefnyddio fel ysgol

Gall tir dynodedig fod yn dir ‘specie’; gall hefyd fod yn waddol parhaol.

I ddarganfod a oes gan eich elusen dir dynodedig, edrychwch ar delerau’r dogfennau sy’n esbonio sut y mae’n rhaid defnyddio’r tir, er enghraifft ewyllysiau, trosglwyddiadau neu weithredoedd ymddiriedolaeth.

Bydd y rhain yn nodi cyfarwyddiadau pwysig ar sut i ddefnyddio a rheoli’r tir. Gallant hefyd gynnwys cyfarwyddiadau ynghylch:

• gwaredu’r tir
• sut y gellir defnyddio unrhyw elw

Dylech geisio cyngor proffesiynol os ydych yn ansicr a oes gan eich elusen dir dynodedig, pa bwerau sydd gennych i waredu’r tir a sut y gallwch ddefnyddio’r elw.

Cyn i chi wneud penderfyniad terfynol i waredu tir dynodedig, dylech, yn y rhan fwyaf o achosion, ymgynghori â:

• buddiolwyr eich elusen, ac
• unrhyw un arall a allai gael ei effeithio gan y gwaredu

Dylech ystyried eu barn wrth wneud eich penderfyniad.

Rhaid i’r penderfyniad i waredu fod er lles gorau eich elusen. Defnyddiwch ein canllawiau gwneud penderfyniadau i’ch helpu.

Wrth waredu tir dynodedig:

• rhaid i chi gydymffurfio â chamau 1 i 3, fel yr eglurir yn y canllawiau uchod
• rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn oni bai y gallwch fwrw ymlaen hebddo, fel yr eglurir yn yr adran hon o’r canllawiau
• rhaid i chi gydymffurfio â chamau 5 a 6 fel yr eglurir uchod, oni bai bod esemptiad yn berthnasol
• efallai y bydd angen i chi gydymffurfio â’r rheolau ar roi hysbysiad cyhoeddus, fel yr eglurir isod

Pan nad oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch

Nid oes angen awdurdod y Comisiwn arnoch i waredu os:

(1) byddwch yn defnyddio elw’r gwerthiant neu’r brydles i ddisodli’r tir dynodedig â thir cyfatebol a fydd yn cael ei ddefnyddio at yr un dibenion elusennol

(2) na fydd gwaredu’r tir yn effeithio ar y diben y mae’n ofynnol defnyddio’r tir ar ei gyfer neu sut mae’r elusen yn hyrwyddo ei phwrpas. Er enghraifft, lle mae dim ond rhan fach o’r tir i’w gwaredu, neu os ydych chi’n rhoi hawddfraint neu hawl tramwy gyhoeddus

Yn y naill amgylchiadau neu’r llall, gallwch chi ddechrau’r broses i werthu neu brydlesu neu mewn rhyw ffordd arall waredu’r tir. Gwnewch yn siŵr eich bod chi’n darllen gweddill y canllawiau hyn i ddilyn y gofynion cyffredinol, fel cael adroddiad ar y tir.

Pryd mae’n rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn

Rhaid i chi gael awdurdod y Comisiwn os:

• nid yw’r naill amgylchiad na’r llall (1) na (2) uchod yn berthnasol i’ch gwarediad
• nid yw eich dogfen lywodraethol yn cynnwys pŵer i waredu’r tir

Rhaid i chi fod wedi derbyn awdurdod y Comisiwn cyn i chi ddechrau’r broses o waredu.

Mae’r awdurdod sydd ei angen arnoch chi yn ymwneud â newid dibenion y tir dynodedig.

Mae hyn oherwydd na allwch chi gyflawni diben yr elusen mwyach heb y tir.

Er enghraifft:

Ni allai elusen sydd â diben sy’n ei gwneud yn ofynnol i’w thir dynodedig gael ei ddefnyddio fel maes hamdden gyflawni’r diben hwnnw mwyach pe bai holl dir y maes hamdden wedi’i werthu a heb ei ddisodli.

Mae rheolau ynghylch newid dibenion elusen. Darllenwch ganllawiau ynghylch newid dogfennau llywodraethu i’ch helpu i gydymffurfio â’r rheolau hyn. Mae hefyd yn esbonio sut i wneud cais am awdurdod y Comisiwn.

Gwaredu’r tir ar ôl derbyn awdurdod y Comisiwn

Ar ôl i chi dderbyn awdurdod y Comisiwn ar gyfer eich dibenion newydd, gallwch ddechrau’r broses o waredu’r tir. Gwnewch yn siŵr eich bod yn darllen gweddill y canllawiau hyn i ddilyn y gofynion cyffredinol, fel cael adroddiad ar y tir.

Rhoi hysbysiad cyhoeddus o’ch cynlluniau cyn i chi waredu tir dynodedig

Rhaid i chi roi hysbysiad cyhoeddus o’ch cynlluniau cyn gwaredu tir dynodedig, neu gytuno i waredu, oni bai:

• bod y tir yn cael ei ddisodli
• eich bod wedi derbyn awdurdod y Comisiwn i newid dibenion y tir dynodedig, ac nad yw’r tir bellach wedi’i ddynodi (gweler yr adran flaenorol uchod)

Rhaid i’ch hysbysiad:

• darparu manylion y tir
• esbonio sut rydych chi am waredu’r tir
• gwahodd pobl i gysylltu â chi gydag unrhyw wrthwynebiadau neu sylwadau
• rhoi o leiaf mis i bobl gysylltu â chi

Dylech geisio cyrraedd cymaint o fuddiolwyr eich elusen ag sy’n rhesymol bosibl.

Gallwch gydweddu eich dull ag amgylchiadau eich elusen. Er enghraifft:

• elusen fach, gymunedol sy’n hysbysebu mewn papur newydd lleol neu drwy hysbysiad wedi’i osod ar yr eiddo
• elusen fwy sy’n dewis papur newydd cenedlaethol, ei gwefan a’i chyfryngau cymdeithasol
• elusen sy’n arbenigo mewn gweithgaredd penodol sy’n hysbysebu mewn cyhoeddiad arbenigol, ei gwefan a’i chyfryngau cymdeithasol

Gallwch wneud cais am awdurdod y Comisiwn i beidio â rhoi hysbysiad cyhoeddus o’r gwarediad lle mae’n amlwg er budd gorau’r elusen. Er enghraifft:

• mae’r ddogfen lywodraethol yn dweud bod angen i chi wneud rhywbeth mwy na rhoi hysbysiad cyhoeddus, fel cynnal cyfarfod cyhoeddus
• rydych chi eisoes wedi ymgynghori’n eang am y cynnig, er enghraifft os gwnaethoch chi ymgynghori cyn i chi wneud eich penderfyniad i waredu ac nad ydych chi’n ystyried bod barn wedi newid

Dylech ystyried yr adborth a gewch, ynghyd â gwybodaeth berthnasol arall, cyn i chi ddechrau gwaredu’r tir.

Elw’r gwarediad

Os gwnaethoch chi newid dibenion y tir dynodedig a derbyn awdurdod y Comisiwn, mae’r dibenion newydd yn llywodraethu ac yn egluro sut y mae’n rhaid i chi ddefnyddio’r elw.

Os ydych chi wedi gwaredu tir dynodedig fel a ddisgrifir yn (1) a (2) uchod, ac mae gennych chi elw, gall y ddogfen lywodraethol nodi sut i’w defnyddio, er enghraifft ar atgyweirio a chynnal a chadw’r eiddo newydd, neu’r eiddo presennol.

Os nad yw’r ddogfen lywodraethol yn nodi sut i ddefnyddio’r elw, bydd angen awdurdod y Comisiwn arnoch i newid dibenion yr elw i ddibenion newydd addas. Er enghraifft, atgyweirio a chynnal a chadw’r eiddo newydd, neu’r eiddo presennol.

Darllenwch ganllawiau am newid dogfennau llywodraethol.

Ceisiwch gyngor proffesiynol os nad ydych yn siŵr.

Datganiadau a thystysgrifau y mae’n rhaid i chi eu gwneud

Ar gyfer pob gwarediad (ac eithrio adfowsonau a rhai taliadau rhent) rhaid i chi wneud rhai datganiadau a thystysgrifau yn eich dogfennau gwaredu, sy’n nodi:

• sut mae’r tir yn cael ei ddal a chan ba fath o elusen
• sut mae’r gwarediad yn cael ei ganiatáu gan y gyfraith

Fel arfer, bydd eich cyfreithiwr neu gynghorydd proffesiynol arall yn drafftio’r holl ddogfennau ar gyfer y gwarediad. Rhaid iddynt sicrhau bod y datganiadau a’r tystysgrifau’n defnyddio’r geiriad cywir. Mae Canllaw Ymarfer y Gofrestrfa Tir yn rhoi rhagor o fanylion.

Os ydych chi’n gwaredu tir sydd wedi’i freinio yn y Ceidwad Swyddogol ar gyfer Elusennau, yna rhaid eu henwi ar unrhyw drosglwyddiad, prydles neu ddogfen waredu arall. Darllenwch beth sydd angen ei wneud pan gaiff tir sydd wedi’i freinio yn y Ceidwad Swyddogol ei waredu.

Crynodeb o’r camau

Mae’r crynodeb hwn yn nodi’r camau allweddol ar gyfer y rhan fwyaf o warediadau yn y canllawiau hyn. Peidiwch â dibynnu ar y crynodeb hwn yn unig. Gwnewch yn siŵr eich bod yn darllen y canllawiau llawn.

Cam 1. Gwnewch yn siŵr bod eich elusen yn berchen ar y tir.

Gallwch wirio hyn gyda’r Gofrestrfa Tir.

Cam 2. Gwnewch yn siŵr bod y gwaredu er budd gorau eich elusen.

Rhaid i chi sicrhau bod eich penderfyniadau er budd gorau eich elusen.

Cam 3. Gwiriwch fod gennych y pŵer i waredu’r tir.

Rhaid bod gennych y pŵer i waredu cyn i chi fwrw ymlaen.

Cam 4. Gwiriwch a oes angen awdurdod y Comisiwn Elusennau arnoch (#_When_you_must).

Os:

• nad ydych chi’n dilyn camau 5 a 6 ac nad yw esemptiadau yn berthnasol, rhaid i chi bob amser gael awdurdod
• rydych yn gwaredu tir i berson cysylltiedig rhaid i chi bob amser gael awdurdod
• rydych yn gwaredu tir dynodedig fel arfer bydd angen awdurdod arnoch

Cam 5. Cael ac ystyried adroddiad ar y tir, oni bai bod y gwarediad yn dod o fewn esemptiad penodol.

Mae’r math o adroddiad sydd ei angen arnoch yn dibynnu ar sut rydych chi’n gwaredu’r tir.

Cam 6. Byddwch yn fodlon mai’r telerau arfaethedig ar gyfer y gwarediad yw’r gorau y gallwch eu cael yn rhesymol ar gyfer eich elusen.

Ystyriwch yr adroddiad ar y tir a chadwch gofnod clir o’ch penderfyniadau.

Nodyn cyfreithiol

Y prif ddeddfau sy’n berthnasol i’r canllawiau hyn yw:

Deddf Elusennau 2011 (fel y’i diwygiwyd)

Deddf Ymddiriedolaethau Tir a Phenodiadau Ymddiriedolwyr 1996. Mae hyn yn nodi pŵer i’r rhan fwyaf o elusennau waredu eu tir,

Deddf Ymddiriedolwyr 2000

Deddf Hawliau Rhentwyr 2025