Canllawiau

Cyfrifon elusen: rheolau ar gyfer ymddiriedolaethau a chymdeithasau anghorfforedig

Diweddarwyd 16 Medi 2026

Yn berthnasol i Loegr a Chymru

Darllenwch ganllawiau ynghylch pa gyfrifon y mae’n rhaid i’ch elusen eu paratoi ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dechrau ar neu ar ôl 1 Ionawr 2026.

Darllenwch y canllawiau hyn os ydy’ch elusen yn ymddiriedolaeth neu’n gymdeithas anghorfforedig. Fel arfer, bydd ei dogfen lywodraethol yn: - gweithred ymddiriedolaeth - cyfansoddiad - cynllun y Comisiwn Elusennau - ewyllys

Darllenwch ganllawiau gwahanol os ydy’ch elusen yn:

• cwmni elusennol
• sefydliad elusennol corfforedig (SEC)
• elusen eithriedig

Os ydy’ch elusen hefyd yn gweithredu yn yr Alban, darllenwch canllawiau ar y rheolau cyfrifyddu ar gyfer elusennau’r Alban y mae’n rhaid i chi eu dilyn hefyd.

Mae Datganiad yr Arfer a Argymhellir gan Elusennau (SORP) yn rhoi fframwaith ar gyfer cyfrifyddu ac adrodd elusennau.

1 Ionawr 2026 yw’r dyddiad y mae Datganiad o’r Arfer a Argymhellir i Elusennau 2026 (SORP 2026) yn berthnasol ohono. Efallai y bydd yn rhaid i’ch elusen gynhyrchu cyfrifon sy’n cydymffurfio â SORP 2026, neu SORP penodol i’r sector. Er enghraifft, bydd angen i ddarparwyr tai cymdeithasol cofrestredig gydymffurfio â’r SORP Tai.

Mae’r canllawiau hyn hefyd yn nodi trothwyon cyfrifyddu newydd sy’n berthnasol i flynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026.

Os ydych chi’n paratoi cyfrifon ar gyfer blwyddyn ariannol flaenorol, darllenwch y canllawiau priodol.

1. Y rheolau cyfrifyddu ac adrodd sylfaenol

Fel ymddiriedolwr rhaid i chi sicrhau bod eich elusen yn atebol. Dyma un o’ch dyletswyddau cyfreithiol. Mae’r corff ymddiriedolwyr cyfan yn gyfrifol am reolaeth ariannol eich elusen. Defnyddiwch y canllawiau hyn i’ch helpu i ddeall y math o gyfrifon y mae’n rhaid i ymddiriedolaethau a chymdeithasau anghorfforedig eu paratoi, ac am wybodaeth am adroddiadau blynyddol ymddiriedolwyr.

Dyma’r rheolau sylfaenol:

• rhaid i bob elusen baratoi cyfrifon a’u gwneud ar gael i’r cyhoedd ar gais. Mae hyn yn cynnwys elusennau sydd wedi’u hesemptio neu wedi’u heithrio rhag cofrestru gyda’r Comisiwn Elusennau
• rhaid i bob elusen gofrestredig baratoi adroddiad blynyddol yr ymddiriedolwyr a sicrhau ei fod ar gael i’r cyhoedd ar gais

Gallwch godi tâl i dalu costau darparu cyfrifon ac adroddiad blynyddol yr ymddiriedolwyr i’r cyhoedd

• rhaid i bob elusen gadw cofnodion ariannol fel llyfrau arian parod, anfonebau, derbynebau a chofnodion Cymorth Rhodd am o leiaf 6 blynedd
• rhaid i bob elusen gydymffurfio ag unrhyw beth y mae eu dogfen lywodraethol yn ei ddweud am reolaeth ariannol
• rhaid i bob elusen gofrestredig anfon gwybodaeth yn flynyddol i’r Comisiwn Elusennau. Mae gofynion gwahanol ar gyfer gwahanol elusennau. Darllenwch y canllawiau i ddarganfod pa wybodaeth y mae angen i’ch elusen ei chyflwyno

Efallai fod rheolau eraill y mae’n rhaid i’ch elusen gydymffurfio â nhw. Darllenwch y canllawiau ar esemptiadau treth ar gyfer elusennau ac ar rhoddion elusennol halogedig.

Ceisiwch gyngor proffesiynol os oes angen help arnoch i baratoi cyfrifon eich elusen neu adroddiad blynyddol yr ymddiriedolwyr.

2. Pa fath o gyfrifon i’w paratoi

Mae dau fath o gyfrifon: cyfrifon derbyniadau a thaliadau a chyfrifon croniadau.

Mae’r math o gyfrifon y mae’n rhaid i chi eu paratoi yn dibynnu - i’r rhan fwyaf o elusennau - ar incwm gros blynyddol yr elusen.

2.1 Beth yw cyfrifon derbyniadau a thaliadau

Mae cyfrifon derbyniadau a thaliadau yn cynnwys:

• datganiad o dderbyniadau a thaliadau sy’n dangos symudiad arian parod i mewn ac allan o’r elusen yn ystod y flwyddyn ariannol, a
• datganiad sy’n rhoi manylion ei hasedau a’i rhwymedigaethau (symiau sy’n ddyledus i bobl a sefydliadau eraill) ar ddiwedd y flwyddyn ariannol

Gallwch ddefnyddio’r templed derbynebau a thaliadau hwn.

Gall eich elusen ddewis paratoi cyfrifon croniadau, neu gall eich dogfen lywodraethol neu gyllidwr ei gwneud yn ofynnol i’ch elusen baratoi cyfrifon croniadau.

2.2 Beth yw cyfrifon croniadau

Rhaid i gyfrifon croniadau roi darlun gwir a theg. Rhaid iddynt gynnwys:

• mantolen sy’n dangos sefyllfa ariannol yr elusen ar ddiwedd y flwyddyn ariannol, a
• datganiad o weithgareddau ariannol sy’n dangos ar gyfer y flwyddyn ariannol honno:
  • yr holl arian a dderbyniwyd neu sy’n ddyledus i’r elusen ac
  • yr holl arian a wariwyd neu a dynnwyd gan yr elusen, a
• nodiadau esboniadol

Gwnewch yn siŵr bod eich cyfrifon yn wir a theg trwy gydymffurfio â SORP. Os yw eich elusen anghorfforedig yn paratoi cyfrifon croniadau ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dechrau ar neu ar ôl 1 Ionawr 2026, rhaid i’ch cyfrifon gydymffurfio â SORP 2026, neu SORP penodol i’r sector. Er enghraifft, bydd angen i ddarparwyr tai cymdeithasol cofrestredig gydymffurfio â’r SORP Tai.

Ar gyfer elusennau sy’n cydymffurfio â SORP 2026, bydd faint o fanylion a ddarperwch yn dibynnu ar ba haen rydych chi ynddi.

2.3 Beth mae incwm gros yn ei olygu

Ar gyfer y rhan fwyaf o elusennau, mae’r math o gyfrifon y mae’n rhaid i chi eu paratoi yn dibynnu ar incwm gros blynyddol eich elusen ar gyfer y flwyddyn ariannol.

Defnyddiwch y wybodaeth yng nghofnodion cyfrifyddu eich elusen i gyfrifo’r incwm gros.

2.4 Incwm gros

Ar gyfer elusennau sy’n paratoi cyfrifon derbyniadau a thaliadau

Incwm gros yw cyfanswm y derbyniadau a gofnodwyd ar gyfer y flwyddyn ariannol yn y datganiad o dderbyniadau a thaliadau ac eithrio:

• elw o werthu buddsoddiadau neu asedau sefydlog
• derbyniad unrhyw gronfeydd gwaddol
• benthyciadau a dderbynnir yn y flwyddyn ariannol

Cronfeydd gwaddol yw cronfeydd a dderbynnir gan yr elusen i’w dal fel cyfalaf a’u defnyddio at ddibenion yr elusen. Mae hyn yn cynnwys gwaddol parhaol sef eiddo y mae’n rhaid i’ch elusen ei gadw yn hytrach na’i wario.

Gwaddol gwario yw cronfa gyfalaf sy’n caniatáu i’r ymddiriedolwyr drosi’r gronfa yn incwm.

Ar gyfer elusennau sy’n paratoi cyfrifon croniadau

Incwm gros yw cyfanswm yr incwm fel y dangosir yn y Datganiad o Weithgareddau Ariannol ar gyfer yr holl gronfeydd ac eithrio derbyniad unrhyw gronfeydd gwaddol, fel yr eglurwyd uchod.

Rhaid i chi gynnwys unrhyw gronfeydd gwaddol gwariadwy sydd wedi’u trosglwyddo i gronfeydd incwm yn ystod y flwyddyn ac sydd bellach ar gael i’w gwario.

2.5 Trothwyon cyfrifon derbyniadau a thaliadau

Ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben cyn 30 Medi 2026

Gallwch baratoi cyfrifon derbyniadau a thaliadau os yw incwm gros eich elusen anghorfforedig yn £250,000 neu lai - oni bai bod eich dogfen lywodraethol yn dweud bod yn rhaid i chi baratoi cyfrifon croniadau neu eich bod yn dewis gwneud hynny.

Ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026

Gallwch baratoi cyfrifon derbyniadau a thaliadau os yw incwm gros eich elusen anghorfforedig yn £500,000 neu lai - oni bai bod eich dogfen lywodraethol yn dweud bod yn rhaid i chi baratoi cyfrifon croniadau neu eich bod yn dewis gwneud hynny.

2.6 Trothwyon cyfrifon croniadau

Ar gyfer blynyddoedd ariannol yn dod i ben cyn 30 Medi 2026

Rhaid i chi baratoi cyfrifon croniadau os yw incwm gros eich elusen anghorfforedig yn fwy na £250,000.

Rhaid i chi baratoi cyfrifon grŵp os oes gan eich elusen anghorfforedig un neu fwy o is-gwmnïau ac mae incwm gros cyfunol y grŵp (ar ôl tynnu unrhyw drafodion rhwng unrhyw rai o’r sefydliadau yn y grŵp) yn fwy nag £1 miliwn. Rhaid i’r rhain fod yn gyfrifon croniadau.

Mae is-gwmni yn sefydliad y mae’r elusen yn berchen arno ac yn ei reoli, er enghraifft cwmni masnachu.

Ar gyfer blynyddoedd ariannol yn dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026

Rhaid i chi baratoi cyfrifon croniadau os yw incwm gros eich elusen anghorfforedig yn fwy na £500,000.

Rhaid i chi baratoi cyfrifon grŵp os oes gan eich elusen anghorfforedig un neu fwy o is-gwmnïau ac mae incwm gros cyfunol y grŵp (ar ôl tynnu unrhyw drafodion rhwng unrhyw rai o’r sefydliadau yn y grŵp) yn fwy na £1.5 miliwn. Rhaid i’r rhain fod yn gyfrifon croniadau.

Mae is-gwmni yn sefydliad y mae’r elusen yn berchen arno ac yn ei reoli, er enghraifft cwmni masnachu.

Darllenwch enghraifft o sut y gallai elusennau elwa o’r newidiadau trothwy hyn.

3. Pan fydd angen archwiliad annibynnol neu archwiliad ar gyfrifon

Gwiriadau yw’r rhain i ddarparu adolygiad annibynnol o gyfrifon yr elusen.

3.1 Archwiliad annibynnol

Mae archwiliad annibynnol yn adolygiad llai manwl nag archwiliad. Fe’i dewisir yn aml gan elusennau llai ac mae’n canolbwyntio ar sicrhau bod cyfrifon yn cyd-fynd â chofnodion yr elusen.

Ar gyfer blynyddoedd ariannol yn dod i ben cyn 30 Medi 2026

Incwm gros £25,000 neu lai	Nid oes gofyniad i gael archwiliad annibynnol nac archwiliad - oni bai bod eich dogfen lywodraethol yn dweud bod yn rhaid i chi neu fod cytundeb ariannu yn mynnu’r naill neu’r llall.
Incwm gros dros £25,000 a hyd at £1 miliwn	Gallwch ddewis cael archwiliad annibynnol neu archwiliad - oni bai bod eich dogfen lywodraethol neu gytundeb ariannu yn ei gwneud yn ofynnol i chi gael archwiliad.
Incwm gros dros £250,000 a hyd at £1 miliwn	Os oes gennych archwiliad annibynnol, rhaid i hwn gael ei gynnal gan aelod o gorff a bennir o dan Ddeddf Elusennau 2011.

Ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026

Incwm gros £40,000 neu lai	Nid oes gofyniad i gael archwiliad annibynnol neu archwiliad - oni bai bod eich dogfen lywodraethol yn dweud bod yn rhaid i chi neu fod cytundeb ariannu yn ei gwneud yn ofynnol i’r naill neu’r llall.
Incwm gros dros £40,000 a hyd at £1.5 miliwn	Gallwch ddewis cael archwiliad annibynnol neu archwiliad - oni bai bod eich dogfen lywodraethol neu gytundeb ariannu yn ei gwneud yn ofynnol i chi gael archwiliad.
Incwm gros dros £500,000 a hyd at £1.5 miliwn	Os ydych yn cael archwiliad annibynnol, rhaid i hwn gael ei gynnal gan aelod o gorff a bennir o dan Ddeddf Elusennau 2011.

Darllenwch ganllawiau ar archwiliad annibynnol.

Darllenwch enghraifft o sut y gallai elusennau elwa o’r newidiadau trothwy hyn.

3.2 Archwiliad

Mae archwiliad yn adolygiad manwl o gyfrifon yr elusen ac yn rhoi barn ynghylch a yw’r cyfrifon yn wir ac yn deg.

Ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben cyn 30 Medi 2026

Incwm gros yn fwy na £1 miliwn neu Incwm gros yn fwy na £250,000 ac asedau gros yn fwy na £3.26 miliwn	Rhaid i chi gael archwiliad gan archwilydd cofrestredig.
Os oes rhaid i’ch elusen baratoi cyfrifon grŵp	Rhaid i chi gael archwiliad gan archwilydd cofrestredig.

Ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026

Incwm gros yn fwy na £1.5 miliwn neu Incwm gros yn fwy na £500,000 ac asedau gros yn fwy na £5 miliwn	Rhaid i chi gael archwiliad gan archwilydd cofrestredig.
Os oes rhaid i’ch elusen baratoi cyfrifon grŵp	Rhaid i chi gael archwiliad gan archwilydd cofrestredig.

Gallwch chwilio am archwilydd ar y Gofrestr Archwilwyr Statudol.

Gall y Comisiwn Elusennau fynnu archwiliad o gyfrifon eich elusen mewn achosion lle gallai fod camymddwyn neu gamreoli.

4. Paratoi cyfrifon grŵp (a elwir hefyd yn gyfrifon cyfunol)

Darllenwch yr adran hon os yw eich elusen yn elusen riant ac mae ganddi un neu fwy o is-gwmnïau. Mae is-gwmni yn sefydliad y mae’r elusen riant yn berchen arno ac yn ei reoli, er enghraifft cwmni masnachu.

Mae ‘Grŵp’ yn golygu’r elusen rhiant a’r holl is-gwmnïau.

Rhaid i bob elusen mewn grŵp baratoi cyfrifon unigol.

4.1 Ar gyfer blynyddoedd ariannol yn dod i ben cyn 30 Medi 2026

Mae incwm gros y grŵp yn fwy na £1 miliwn ar ôl tynnu unrhyw drafodion rhwng sefydliadau yn y grŵp	Rhaid i’r elusen riant baratoi cyfrifon croniadau y mae’n rhaid iddynt gydymffurfio â SORP 2019 (neu SORP 2026 os yw ymddiriedolwyr wedi dewis ei fabwysiadu’n gynnar). Rhaid i’r cyfrifon gael eu harchwilio gan archwilydd cofrestredig.
Mae incwm gros y grŵp yn £1 miliwn neu lai	Gallwch ddewis paratoi cyfrifon grŵp. Gelwir y rhain yn ‘gyfrifon anstatudol’ gan nad oes gofyniad cyfreithiol i’w paratoi. Dim ond os bodlonir gofynion penodol y gellir eu ffeilio gyda’r Comisiwn Elusennau.

4.2 Ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026

Mae incwm gros y grŵp yn fwy na £1.5 miliwn ar ôl tynnu unrhyw drafodion rhwng sefydliadau yn y grŵp	Rhaid i’r elusen riant baratoi cyfrifon croniadau y mae’n rhaid iddynt gydymffurfio â SORP 2026. Rhaid i’r cyfrifon gael eu harchwilio gan archwilydd cofrestredig.
Mae incwm gros y grŵp yn £1.5 miliwn neu lai	Gallwch ddewis paratoi cyfrifon grŵp. Gelwir y rhain yn ‘gyfrifon anstatudol’ gan nad oes gofyniad cyfreithiol i’w paratoi. Dim ond os bodlonir gofynion penodol y gellir eu ffeilio gyda’r Comisiwn Elusennau.

5. Adroddiad blynyddol yr ymddiriedolwyr

Rhaid i ymddiriedolwyr pob elusen gynhyrchu cyfrifon blynyddol a rhaid i ymddiriedolwyr pob elusen gofrestredig hefyd baratoi adroddiad blynyddol yr ymddiriedolwyr.

Mae’r adroddiad blynyddol yn garreg filltir bwysig, yn gyfle i asesu sut mae’r flwyddyn wedi mynd o’i gymharu â’ch cynlluniau. Mae’r adroddiad yn gyfle i ddod â’r cyfrifon yn fyw, eich helpu i ddathlu llwyddiannau ac egluro unrhyw heriau a’ch cynlluniau ar gyfer y dyfodol.

Rhaid i bob elusen gynnwys gwybodaeth sylfaenol sy’n orfodol. Mae elusennau sy’n paratoi cyfrifon derbynebau a thaliadau yn darparu llai o wybodaeth. I elusennau sy’n paratoi cyfrifon croniadau, bydd faint o fanylion a ddarperwch yn dibynnu ar ba haen rydych chi ynddi at ddibenion SORP 2026.

Darganfyddwch pa wybodaeth i’w rhoi yn eich adroddiad blynyddol ymddiriedolwyr.

6. Defnyddio llofnodion electronig

Gall llofnod electronig fod yn fersiwn wedi’i theipio neu wedi’i sganio o lofnod wedi’i ysgrifennu â llaw.

Gwiriwch ddogfen lywodraethol eich elusen a dilynwch yr hyn y mae’n ei ddweud am ddefnyddio llofnodion llawysgrifen neu electronig.

Os nad yw’n dweud dim, gallwch ddefnyddio llofnodion electronig ar gyfer dogfennau fel mantolenni, cyfrifon, adroddiadau blynyddol ymddiriedolwyr ac adroddiad yr archwilwyr annibynnol.

Mae hyn yn cynnwys copïau rydych chi’n eu cadw, a chopïau (o gyfrifon ac adroddiadau blynyddol) rydych chi’n eu hanfon at y Comisiwn.

7. Cynnwys gwybodaeth bersonol yn eich cyfrifon a’ch adroddiad blynyddol

Mae’r Comisiwn Elusennau yn cyhoeddi cyfrifon ac adroddiadau blynyddol elusennau ar ei gofrestr ac maent ar gael i bawb. Ni all y Comisiwn ddileu data personol a dim ond golygu data mewn amgylchiadau cyfyngedig iawn.

Rhaid i chi gydymffurfio â rheolau GDPR y DU ar gyhoeddi gwybodaeth bersonol. Gwiriwch yn ofalus bod unrhyw ddata personol rydych chi’n ei gynnwys yn eich cyfrifon a’ch adroddiad blynyddol yn angenrheidiol, wedi’i gyfiawnhau’n llawn ac nad yw’n ormodol.

Gweler ein hysbysiad preifatrwydd ffurflen flynyddol am wybodaeth ar ba ddata personol i’w gynnwys yn eich ffurflen flynyddol a’ch cyfrifon a sut mae’r Comisiwn Elusennau yn prosesu hyn.

8. Enghreifftiau

Mae’r trothwyon cyfrifyddu newydd yn berthnasol i flynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026. Isod mae rhai enghreifftiau o sut y gallai elusennau elwa o’r newidiadau.

Mae’r enghreifftiau hyn yn tybio nad oes dim yn nogfen lywodraethol yr elusen sy’n dweud pa fath o gyfrifon y mae’n rhaid i’r elusen eu paratoi neu a oes rhaid archwilio’r cyfrifon yn annibynnol.

Enghraifft 1

Mae Elusen A yn gymdeithas anghorfforedig ac mae ganddi flwyddyn ariannol sy’n dod i ben ar 31 Ionawr. Ar gyfer y flwyddyn ariannol a ddaeth i ben ar 31 Ionawr 2026, roedd gan yr elusen incwm gros o £358,000. O dan y trothwyon sy’n berthnasol ar gyfer y flwyddyn ariannol honno, roedd yn rhaid i’r ymddiriedolwyr baratoi cyfrifon croniadau.

Ar gyfer y flwyddyn ariannol a ddaw i ben ar 31 Ionawr 2027, mae’r ymddiriedolwyr yn rhagweld y bydd incwm gros yr elusen yn £437,000. O dan y trothwyon newydd sy’n berthnasol ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026, gall yr ymddiriedolwyr ddewis paratoi cyfrifon derbyniadau a thaliadau neu gyfrifon croniadau.

Enghraifft 2

Mae Elusen B yn ymddiriedolaeth ac mae ganddi flwyddyn ariannol yn dod i ben ar 31 Hydref. Roedd ganddi incwm gros o £35,000 ar gyfer y flwyddyn ariannol yn dod i ben ar 31 Hydref 2025. O dan y trothwyon newydd sy’n berthnasol ar gyfer y flwyddyn ariannol honno, roedd yn rhaid i’r ymddiriedolwyr gael y cyfrifon wedi’u harchwilio’n annibynnol.

Mae’r ymddiriedolwyr yn rhagweld y bydd incwm gros yr elusen ar gyfer y flwyddyn ariannol yn dod i ben ar 31 Hydref 2026 rhwng £35,000 a £38,000. O dan y trothwyon newydd, sy’n berthnasol ar gyfer blynyddoedd ariannol yn dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026, nid oes rhaid iddynt gael y cyfrifon wedi’u harchwilio’n annibynnol.

Enghraifft 3

Mae Elusen C yn gymdeithas anghorfforedig gyda blwyddyn ariannol yn dod i ben ar 30 Medi. Ar gyfer y flwyddyn ariannol yn dod i ben ar 30 Medi 2025 roedd gan yr elusen incwm gros o £325,000. O dan y trothwyon sy’n berthnasol ar gyfer y flwyddyn ariannol honno, roedd yn rhaid i’r ymddiriedolwyr gael y cyfrifon wedi’u harchwilio gan archwiliwr proffesiynol cymwys.

Ar gyfer y flwyddyn ariannol sy’n dod i ben ar 30 Medi 2026, mae’r ymddiriedolwyr yn rhagweld y bydd yr incwm gros ar gyfer y flwyddyn yn £315,000. O dan y trothwyon newydd sy’n berthnasol ar gyfer blynyddoedd ariannol sy’n dod i ben ar neu ar ôl 30 Medi 2026, rhaid i’r cyfrifon gael eu harchwilio gan archwiliwr annibynnol, ond nid oes angen i archwiliwr proffesiynol cymwys wneud hyn.

9. Canllawiau pellach

Darganfyddwch pa wybodaeth sydd angen i chi ei hanfon at y Comisiwn Elusennau.

Mae’r tabl hwn yn nodi’r trothwyon cyfrifyddu cyn ac ar ôl 30 Medi 2026.

Defnyddiwch yr offeryn cyfrifon hwn os oes angen rhagor o help arnoch i ddeall pa gyfrifon i’w paratoi.

10. Nodyn cyfreithiol

Mae’r gofyniad i gynhyrchu cyfrifon yn adran 132 o Ddeddf Elusennau 2011.

Mae’r gofyniad i baratoi cyfrifon grŵp yn adran 138 o Ddeddf Elusennau 2011 a Rheoliadau Deddf Elusennau 2011 (Cyfrifon Grŵp) 2015.

Mae’r pŵer i’r Comisiwn Elusennau hepgor y gofyniad i gyfrifon gael eu harchwilio’n annibynnol yn adran 154 o Ddeddf Elusennau 2011 a Rheoliadau Elusennau (Cyfrifon ac Adroddiadau) 2008.

Darllenwch ganllawiau ar goddefiadau.

Mae’r gofyniad i baratoi a chyflwyno adroddiad blynyddol yn adran 162 o Ddeddf Elusennau 2011.

Mae’r opsiwn i gael archwiliad annibynnol yn hytrach nag archwiliad yn adran 145 o Ddeddf Elusennau 2011.

Os dewiswch archwiliad annibynnol (darllenwch canllawiau perthnasol uchod),

rhaid i’r archwiliwr annibynnol fod yn aelod o gorff a bennir o dan adran 145 o Ddeddf Elusennau 2011.Dyma nhw:

• Cymrawd o Gymdeithas Archwilwyr Annibynnol Elusennau
• Aelod o Sefydliad Cyfrifwyr Siartredig Cymru a Lloegr
• Aelod o Sefydliad Cyfrifwyr Siartredig yr Alban
• Aelod o Sefydliad Cyfrifwyr Siartredig Iwerddon
• Aelod o Gymdeithas y Cyfrifwyr Ardystiedig Siartredig
• Aelod o Gymdeithas y Cyfrifwyr Cyhoeddus Awdurdodedig
• Aelod o Gymdeithas y Technegwyr Cyfrifyddu
• Aelod o Gymdeithas y Cyfrifwyr Rhyngwladol
• Aelod o Sefydliad Siartredig y Cyfrifwyr Rheoli
• Aelod o Sefydliad yr Ysgrifenyddion a’r Gweinyddwyr Siartredig
• Aelod o Sefydliad Siartredig Cyllid Cyhoeddus a Chyfrifyddiaeth
• Aelod o Sefydliad y Cyfrifwyr Ariannol
• Aelod o Gymdeithas y Cyfrifwyr Cyhoeddus Ardystiedig

Mae’r gofyniad ar gyfer elusennau anghorfforedig bod rhaid i’r datganiad o weithgareddau ariannol a’r fantolen gael eu paratoi er mwyn rhoi darlun gwir a theg yn Rheoliad 8 (4) o Reoliadau Elusennau (Cyfrifon ac Adroddiadau) 2008.

Mae Arfer Cyfrifyddu a Dderbynnir yn Gyffredinol yn y DU (GAAP) yn darparu’r trywydd i baratoi cyfrifon croniadau ar sail wir a theg. Os mabwysiadir unrhyw ddull amgen, cyfrifoldeb y paratöwr yw dangos pam y byddai dilyn GAAP yn arwain at y ffaith bod y cyfrifon a baratowyd heb fod yn wir a theg ac i ddangos sut mae eu dull amgen yn angenrheidiol ar gyfer bod yn wir a theg. Mae GAAP yn gwneud darpariaeth ar gyfer amgylchiadau penodol lle mae gwyro oddi wrth GAAP yn angenrheidiol ar gyfer darlun gwir a theg a bod yn rhaid mabwysiadu triniaeth amgen ar gyfer eitem ond yna mae’n ei gwneud yn ofynnol i’r paratöwr esbonio eu dull amgen a gwneud datgeliadau penodol yn y nodiadau i’r cyfrifon.

Rôl SORP yw darparu canllawiau cymhwyso i elusennau sy’n paratoi cyfrifon croniadau yn unol â GAAP. Nid yw SORP yn safon gyfrifyddu ynddo’i hun. Pan fydd GAAP yn newid, cyhoeddir SORP newydd. Pan fydd GAAP yn newid, nid yw unrhyw SORP blaenorol yn berthnasol ar gyfer cyfnodau adrodd sy’n ddarostyngedig i’r GAAP newydd.

Mae Rheoliad 8 (5) o Reoliadau 2008 yn cyfeirio at baratoi cyfrifon croniadau yn unol â dulliau ac egwyddorion y SORP. Er bod rheoliad 2 yn diffinio’r SORP fel y Datganiad o Arfer a Argymhellir ar gyfer Cyfrifyddu ac Adrodd gan Elusennau (SORP 2005), y gofyniad cyffredinol yw paratoi’r cyfrifon i roi darlun ‘gwir a theg’. Felly, mae’n rhesymol i baratowyr ddod i’r casgliad, lle mae gwrthdaro amlwg rhwng gofynion cyfreithiol a’r GAAP cymwys, bod y gofyniad i baratoi cyfrifon i roi darlun ‘gwir a theg’ o reidrwydd yn ei gwneud yn ofynnol glynu wrth y GAAP cymwys ac mae hyn yn diystyru methiant y rheoliadau i fod wedi’u diweddaru i ddiffinio’r SORP y dylid ei ddilyn yn gywir.

Mae SORP 2026 yn darparu canllawiau cymhwyso ar gyfer y GAAP newydd, felly er nad yw’r rheoliadau wedi’u diweddaru i ddiffinio’r SORP y dylid ei ddilyn, mae’n rhesymol dod i’r casgliad ei bod yn angenrheidiol dilyn SORP 2026 er mwyn i gyfrifon croniadau roi darlun gwir a theg.