Guidance

Leasehold toolkit - Wales (Welsh translation)

Published 20 May 2026

Applies to England and Wales

Diben y pecyn cymorth a chrynodeb

Nod y pecyn cymorth hwn yw meithrin ymwybyddiaeth, dealltwriaeth a hyder yn y newidiadau sy’n cael eu cyflwyno gan Ddeddf Diwygio Lesddaliad a Rhydd-ddaliad 2024 (LFRA) a’r Bil Cyfunddaliad a Diwygio Lesddaliad drafft ac mae’n edrych ymlaen at newidiadau yn y dyfodol ar gyfer lesddaliad. Mae’n nodi beth mae’r diwygiadau hyn yn ei olygu i lesddeiliaid, rhydd-ddeiliaid a’r rhai sy’n ymwneud â rheoli adeiladau preswyl, gyda chanllawiau clir ar hawliau, cyfrifoldebau a’r camau nesaf.

Cartrefi pobl yw’r rhain, a rhaid i ni wneud y peth iawn iddyn nhw. Mae’r diwygiadau wedi’u cynllunio i wneud perchnogaeth tai yn decach, yn fwy tryloyw ac yn fwy diogel. Rydym am i lesddeiliaid fod yn gwbl ymwybodol o’u hawliau newydd.

Beth sydd y tu mewn

Fe welwch adnoddau ymarferol sy’n esbonio:

• beth sydd wedi newid – hawliau newydd sydd eisoes mewn grym
• beth sydd i ddod nesaf – mesurau ac amserlenni yn y dyfodol.
• sut mae cyfunddaliad yn gweithio – gweledigaeth y llywodraeth ar gyfer dyfodol perchnogaeth fflatiau
• diogelu defnyddwyr – tryloywder taliadau gwasanaeth, hawliau yswiriant a mesurau diogelwch adeiladau
• ble i gael cymorth – dolenni i gyngor a chymorth proffesiynol

Sut i’w ddefnyddio

Gallwch gymryd rhan drwy rannu’r pecyn cymorth hwn gyda lesddeiliaid, asiantau rheoli ac unrhyw un sy’n ymwneud â gweithredu’r diwygiadau hyn. Mae pob adran wedi’i labelu’n glir fel eich bod chi’n gwybod ar gyfer pwy y mae a sut y dylid ei defnyddio.

Beth yw lesddaliad?

Deall perchnogaeth lesddaliad

Leasehold means you own a right to occupy your property for a set time, but not the land it sits on. Around 5 million homes in England and Wales are leasehold, primarily flats.

Beth sy’n newid

Rydym yn gweld y diwygiad mwyaf arwyddocaol i lesddaliad mewn cenhedlaeth. Mae’r llywodraeth wedi ymrwymo i weithredu’r LFRA cyn gynted â phosibl a chyhoeddodd ddeddfwriaeth sylfaenol bellach (y Bil drafft) ym mis Ionawr 2026.

Bydd gweithredu’r LFRA, ynghyd â mesurau pellach yn y Bil drafft, maes o law yn disodli model lesddaliad sydd wedi dyddio, yn ymelwol ac yn anghynhyrchiol gyda system gyfunddaliad decach a mwy democrataidd ar gyfer y dyfodol, gan sicrhau bod pob perchennog tŷ yn mwynhau mwy o ddiogelwch deiliadaeth, rheolaeth ac amddiffyniad rhag ymelwa ariannol

Bydd y diwygiadau hyn yn:

• gwneud estyniadau prydles a phryniannau rhydd-ddaliadol yn rhatach ac yn haws
• cynyddu tryloywder ynghylch taliadau gwasanaeth ac yswiriant
• cryfhau’r hawl i herio rheolaeth wael. • Sicrhau mwy o ddiogelwch ac amddiffyn rhag costau afresymol.
• paratoi’r ffordd ar gyfer cyfunddaliad fel dyfodol perchnogaeth fflatiau.

Heriau cyffredin y mae lesddeiliaid yn eu hwynebu:

• rhenti tir uchel a niweidiol – taliadau blynyddol a all gynyddu’n sylweddol dros amser
• ffioedd gwasanaeth afresymol – costau cynnal a chadw adeiladau, yswiriant adeiladau a rheolaeth a all fod yn anodd eu deall a’u herio
• estyniadau prydles costus – ffioedd uchel i ymestyn prydles wrth i’r blynyddoedd sy’n weddill leihau
• anhawster prynu rhydd-ddaliadau – proses gymhleth ac weithiau’n ddrud i fod yn berchen ar eiddo’n llwyr.
• rheolaeth gyfyngedig – Pŵer cyfyngedig dros sut mae adeiladau’n cael eu rheoli.
• diffyg tryloywder – gwybodaeth gyfyngedig am wneud penderfyniadau

Hawliau newydd – beth sydd wedi newid

Newidiadau sydd eisoes mewn grym

Diddymu’r cyfnod cymhwyso dwy flynedd ar gyfer estyn les a hawliadau rhyddfreinio lesddaliad (yn fyw ers Ionawr 2025)

Nid oes angen i lesddeiliaid fod yn berchen ar eiddo lesddaliad am ddwy flynedd cyn cymryd camau gweithredu mwyach. Gall hawliadau am estyniad prydles neu brynu rhydd-ddaliad ddechrau yn syth ar ôl prynu cartref.

Gwelliannau Hawl i Reoli (RTM) (yn fyw ers mis Mawrth 2025)

• mynediad cynyddol: Gall adeiladau â defnydd cymysg (fflatiau gyda siopau neu swyddfeydd) bellach gael mynediad at RTM os yw gofod dibreswyl hyd at 50% (25% yn flaenorol)
• costau is: Yn y rhan fwyaf o amgylchiadau, nid oes angen i lesddeiliaid dalu ffioedd cyfreithiol rhydd’ ddeiliad mwyach wrth wneud hawliad Hawl i Reoli

Newidiadau tenantiaeth sicr (2022)

Nid yw lesddaliadau hir (dros 21 mlynedd) yn cyfrif fel tenantiaethau sicr mwyach, ni waeth pa mor uchel yw’r rhent tir. Mae hyn yn dileu’r risg o gael eich trin fel tenant yn y sector rhentu preifat ac yn ei gwneud hi’n haws i lesddeiliaid gael cyllid neu werthu eu heiddo.

Beth mae hyn yn ei olygu i lesddeiliaid

Mae’r newidiadau hyn wedi’u cynllunio i:

• arbed arian ar gostau cyfreithiol a gweinyddol
• darparu mynediad cyflymach i estyniadau prydles neu brynu rhydd-ddaliadaeth
• darparu mwy o reolaeth dros reoli adeiladau.

Beth sydd i ddod nesaf – amserlen y dyfodol

Cynllun gweithredu’r llywodraeth

Mae’r llywodraeth yn gweithredu’r Ddeddf cyn gynted â phosibl drwy raglen helaeth o ddeddfwriaeth eilaidd, gydag ymgynghoriadau lle bo angen.

Ymgynghoriadau wedi’u cwblhau

1. Ffioedd yswiriant a ganiateir

Cwblhaodd y llywodraeth ymgynghoriad cyhoeddus ar y cyd â Llywodraeth Cymru ar gynigion i atal lesddeiliaid rhag gorfod talu am gomisiynau yswiriant adeiladau gormodol ac anhryloyw i landlordiaid, rhydd-ddeiliaid ac asiantau rheoli eiddo.

2. Cryfhau amddiffyniad lesddeiliaid dros ffioedd a gwasanaethau

Roedd yr ymgynghoriad hwn yn ymdrin â chynigion ar gyfer Cymru a Lloegr ar:

• ofynion tryloywder taliadau gwasanaeth
• ofynion tryloywder yswiriant adeiladau
• diwygiadau costau ymgyfreitha
• blaenoriaethau diwygio yn y dyfodol – gan gynnwys newidiadau i’r broses ymgynghori lle mae angen gwaith mawr, a rheoleiddio asiantau rheoli

3. Gwaharddiad ar fflatiau prydleso

Mae’r ymgynghoriad yn cwmpasu mecanweithiau i wneud i waharddiad fflatiau prydlesol weithio’n effeithiol a gwneud cyfunddaliad yn ddiofyn ar gyfer fflatiau Newydd.

Ymgynghoriadau ar gyfer 2026

• cyfraddau gwerthuso – bydd hwn yn ymgynghoriad ar osod y cyfraddau i’w defnyddio i benderfynu ar y pris a delir am bryniannau rhydd-ddaliadol, estyniadau prydles a phrynu rhent tir, o dan y mesurau yn y Ddeddf.

Troi mesurau pellach ymlaen yn y Ddeddf Diwygio Lesddaliad a Rhydd-ddaliad

Bydd y llywodraeth yn dod â’r mesurau tryloywder yn y Ddeddf i rym cyn gynted â phosibl, gan gynnwys:

• ffurflenni gorchymyn tâl gwasanaeth safonol
• gofynion adrodd blynyddol ar gyfer landlordiaid ac asiantau rheoli
• hawliau gwell i gael gwybodaeth
• gwybodaeth well am bolisi yswiriant a roddir yn rhagweithiol i lesddeiliaid

Bydd y llywodraeth yn rheolau newydd i atal landlordiaid, rhydd ddeiliaid neu gwmnïau rheoli eiddo rhag codi ffioedd comisiwn annheg neu gudd ar lesddeiliaid.

Byddwn hefyd yn newid y rheolau ynghylch costau ymgyfreitha, gan leihau’r baich ariannol ar lesddeiliaid sy’n herio taliadau annheg neu reolaeth wael ar eiddo.

• Nodyn Pwysig: Mae’r diwygiadau i’r cynllun rhyddfreinio diwygiedig (prynu rhydd-ddaliad neu ymestyn prydles) yn ei gwneud yn ofynnol i ddiffygion technegol yn y Ddeddf gael eu trwsio cyn y gellir eu gweithredu. Mae’r llywodraeth yn bwriadu gwneud y newidiadau hyn drwy ddeddfwriaeth sylfaenol.

Bydd y llywodraeth hefyd yn gweithredu’r gwaharddiad ar dai prydlesol newydd yn y Ddeddf. Mae’r llywodraeth eisiau i’r gwaharddiadau ar brydlesi newydd ar dai a fflatiau prydles newydd weithio’n effeithiol gyda’i gilydd, fel y bydd gwerthu cartrefi prydles newydd yn cael ei wahardd yn y rhan fwyaf o amgylchiadau unwaith y bydd y ddau mewn grym.

Yn dilyn ystyried adborth o’r ymgynghoriad ‘Symud i Gyfunddaliad’ a chraffu cyn-ddeddfu ar y Bil drafft, bydd y llywodraeth yn cwblhau’r trefniadau cychwyn.

Mesurau pellach yn y Bil Cyfunddaliad a Diwygio Lesddaliad drafft

Bydd y Bil drafft yn gwella’r system bresennol ar gyfer lesddeiliaid presennol, gan sefydlu cyfunddaliad yn gadarn fel y ddeiliadaeth ddiofyn ar gyfer fflatiau newydd. Bydd yn:

• capio rhenti tir presennol ar £250 y flwyddyn, gan newid i renti hedyn pupur ar ôl 40 mlynedd. I nodi, mae hwn yn gap ar y swm uchaf y gellir ei godi ac ni fydd yn cynyddu rhenti tir unrhyw un. Dim ond yn unol â thelerau’r brydles y gall rhenti tir godi
• diddymu’r rheolau llym sy’n golygu y gall lesddeiliad golli ei gartref oherwydd torri rheolau bach ar y brydles, a’i ddisodli â chyfundrefn orfodi decach a chymesur sy’n gweithio i lesddeiliaid a landlordiaid
• ei gwneud hi’n haws i lesddeiliaid presennol drosi eu hadeiladau yn gyfunddaliad
• gwahardd defnyddio lesddaliad ar gyfer y rhan fwyaf o fflatiau newydd

Beth yw cyfunddaliad? Dyfodol perchnogaeth fflatiau

Dewis decach yn lle lesddaliad

Mae cyfunddaliad yn fath o berchnogaeth rydd-ddaliadol sydd wedi’i gynllunio’n benodol ar gyfer fflatiau ac adeiladau a rennir. Mae’n cynrychioli gweledigaeth y llywodraeth ar gyfer dyfodol perchnogaeth fflatiau yng Nghymru a Lloegr.

Sut mae Cyfunddaliad yn Gweithio

• mae perchnogion yn dal eu heiddo’n llwyr – dim tymor prydles na dyddiad dod i ben
• rheolaeth ar y cyd – mae’r adeilad yn cael ei reoli gan Gymdeithas Cyfunddaliad sy’n cynnwys yr holl berchnogion tai
• Gwneir penderfyniadau’n ddemocrataidd – mae perchnogion yn pleidleisio ar gyllidebau, rheolau a phenderfyniadau rheoli
• Mae llywodraethu wedi’i safoni trwy Ddatganiad Cymunedol Cyfunddaliad

Manteision Allweddol Dros Lesddaliad

• dim rhydd-ddeiliad trydydd parti – yn osgoi gwrthdaro buddiannau a chymhellion anghydnaws
• dim angen estyniadau prydles – mae perchnogaeth yn barhaol
• dim taliadau rhent tir – yn dileu’r gost barhaus hon
• ffioedd gwasanaeth tryloyw – Wwdi’u rheoli gan berchnogion drwy benderfyniadau ar y cyd a llywodraethu ariannol agored
• perchnogaeth wirioneddol – yn darparu mwy o fudd yn y cartref a’r adeilad

Gweledigaeth y Llywodraeth

• bydd cyfunddaliad yn dod yn fodel perchnogaeth diofyn ar gyfer fflatiau Newydd

• bydd gan lesddeiliaid presennol opsiynau i drosi eu heiddo yn gyfunddaliad

• mae cyfunddaliad yn darparu diogelwch a rheolaeth perchnogaeth rydd-ddaliadol wrth alluogi’r rheolaeth ar y cyd sy’n angenrheidiol ar gyfer adeiladau aml-uned

Deall amddiffyniadau lesddeiliaid

Awliau ac amddiffyniad defnyddwyr allweddol

Amddiffyniadau ffioedd gwasanaeth

Mae gan lesddeiliaid hawliau penodol ynghylch taliadau gwasanaeth:

• hawl i wybodaeth – rhaid i landlordiaid ddarparu crynodeb ll ysgrifenedig o gostau ar gais
• hawl i herio – gall lesddeiliaid herio taliadau afresymol yn y Tribiwnlys Prisio Lesddaliadau
• hawliau ymgynghori – ar gyfer gwaith mawr, rhaid i landlordiaid ymgynghori â lesddeiliaid os yw costau’n fwy na throthwyon penodol
• amddiffyniad rhag twyll – rhaid dal arian tâl gwasanaeth mewn ymddiriedolaeth mewn sefydliad ariannol rheoleiddiedig

Hawliau yswiriant

• Rhaid i landlordiaid ddarparu gwybodaeth benodol am yswiriant adeiladau ar gais
• mae gan lesddeiliaid hawl i weld polisïau a chrynodebau yswiriant
• gall lesddeiliaid herio taliadau yswiriant afresymol drwy Dribiwnlys Prisio Lesddaliadau fel y byddent yn herio taliadau eraill

Hawl i Reoli

Gall mwy o lesddeiliaid gymryd drosodd rheolaeth adeilad drwy Hawl i Reoli:

• nid oes angen profi bai gyda’r rheolwyr presennol
• costau is gan nad oes angen talu ffioedd cyfreithiol rhydd-ddeiliaid yn y rhan fwyaf o achosion Bellach
• mwy o adeiladau bellach yn gymwys gyda therfyn uwch ar gyfer adeiladau dibreswyl
• mwy o reolaeth dros ffioedd gwasanaeth a chynnal a chadw

Penodi rheolwr

Os bydd methiant sylweddol gan yr asiant rheoli, gall lesddeiliaid wneud cais i’r Tribiwnlys Prisio Lesddaliadau i benodi rheolwr.

Ble i gael cymorth a gwybodaeth

LEASE (Gwasanaeth Cynghori ar Lesddaliad)

Gwasanaeth cynghori annibynnol, am ddim a ariennir gan y llywodraeth:

• yn darparu canllawiau ar gyfraith a hawliau lesddaliad
• yn helpu gydag anghydfodau a deall rhwymedigaethau cyfreithiol
• yn mynd trwy drawsnewidiad digidol ar hyn o bryd i wella gwasanaethau
• gwefan: http://www.lease-advice.org

Adnoddau’r llywodraeth

• canllawiau lesddaliad GOV.UK – gwybodaeth gynhwysfawr am hawliau a chyfrifoldebau
• canllaw “Sut i Brydlesu” – canllawiau ymarferol ar fyw mewn eiddo prydlesol neu ei brynu
• Canllawiau Hawl i Reoli – gwybodaeth gam wrth gam i landlordiaid a lesddeiliaid
• Dogfennau Ymgynghori – gwybodaeth am newidiadau sydd ar ddod a sut i ymateb

Cyngor cyffredinol ar dai

• Cyngor ar Bopeth – cyngor diduedd am ddim ar faterion tai a hawliau defnyddwyr

Cymorth proffesiynol

Pan fydd angen cymorth arbenigol:

• cyfreithwyr sy’n arbenigo mewn cyfraith lesddaliad – ar gyfer cyngor a chynrychiolaeth gyfreithiol.
• syrfewyr siartredig – Ar gyfer gwerthuso eiddo a chyngor technegol
• Cymdeithas Ymarferwyr Rhyddfreinio Lesddaliad – yn cynrychioli cyfreithwyr a syrfewyr cymwys a all helpu gydag estyniadau lesddaliad a phryniannau rhydd-ddaliad
  • dod o hyd i ymarferydd

Ombwdsmon Gwasanaeth Cyhoeddus

Gwasanaeth datrys anghydfodau annibynnol ar gyfer cwynion sy’n ymwneud â thai lle mae’r rhydd-ddeiliad yn ddarparwr tai cofrestredig, er enghraifft cyngor neu gymdeithas dai.

Cynlluniau iawnda

Gall cwsmeriaid sydd â chwyn am y gwasanaethau a ddarperir gan eu hasiant rheoli gwyno i’r cynllun os na ellir datrys y gŵyn yn uniongyrchol. Cofrestru gyda chynllun iawndal fel asiant eiddo – GOV.UK