Canllawiau

Sut y gall elusennau wneud taliad moesol, neu ‘ex gratia’ (CC7)

Diweddarwyd 27 Tachwedd 2025

Yn berthnasol i Loegr a Chymru

• Publication for Ogledd Iwerddon
• Publication for 'r Alban

Dim ond ar hyrwyddo eu dibenion elusennol mewn ffyrdd a nodir yn eu dogfen lywodraethol y gall elusennau wario eu harian a’u heiddo. Ond efallai y bydd adegau pan fydd ymddiriedolwyr yn teimlo bod ganddynt rwymedigaeth foesol:

• i dalu arian o gronfeydd yr elusen, neu
• i drosglwyddo eiddo’r elusen, neu
• i ildio hawl i arian neu eiddo y mae gan yr elusen hawl gyfreithiol iddo, ond nad yw wedi’i dderbyn eto

Er hwylustod, mae’r canllaw hwn yn cyfeirio at y senarios hyn fel gwneud taliad ‘moesol’ neu daliad ‘ex gratia’.

Taliad moesol yw un y gellid ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr o dan rwymedigaeth foesol i’w wneud, ond lle:

• nid ydynt o dan unrhyw rwymedigaeth gyfreithiol i wneud hynny
• nid oes gan ddogfen lywodraethol yr elusen unrhyw bwerau y gellir eu defnyddio i’w wneud
• nid oes unrhyw bwerau cyfreithiol eraill y gall yr ymddiriedolwyr eu defnyddio, a
• ni all yr ymddiriedolwyr ei gyfiawnhau fel rhywbeth sydd er lles gorau’r elusen

Gallwch wneud y taliadau hyn, ar yr amod eich bod yn bodloni’r amodau cyfreithiol canlynol. Rhaid i chi:

• sicrhau bod gan y person sy’n gwneud y penderfyniad yr awdurdod i wneud hynny
• bod yn fodlon y gellid ystyried yn rhesymol fod gan yr ymddiriedolwyr rwymedigaeth foesol i wneud y taliad, a
• cael awdurdod y Comisiwn Elusennau lle bo angen

Dylech chi geisio cyngor proffesiynol os ydych chi’n ansicr a all eich elusen wneud taliad moesol.

Mae cyfyngiad sy’n berthnasol i 16 o elusennau statudol, yn bennaf amgueddfeydd ac orielau cenedlaethol, sydd wedi’u rhestru yn adran 6 o’r canllaw hwn.

Nid yw taliad rydych chi’n ei ystyried er lles gorau eich elusen yn daliad moesol. Mae ffordd wahanol o wneud cais am awdurdod ar gyfer y mathau hyn o daliadau.

1. Pryd y gallech fod eisiau gwneud taliad moesol

Y sail dros wneud taliad moesol yw bod yr elusen wedi’i ‘gyfoethogi’n anghyfiawn’ a bod yr ymddiriedolwyr yn dymuno gwneud taliad, er nad oes rhwymedigaeth gyfreithiol i wneud hynny. Yn syml, y prawf yw a ellid ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr o dan rwymedigaeth foesol i wneud y taliad.

1.1 Taliadau moesol sy’n gysylltiedig ag ewyllysiau a chymynroddion

Gall y rhain ddigwydd pan fydd eich elusen yn derbyn cymynrodd ond bod tystiolaeth bod y rhoddwr wedi newid ei feddwl ers gwneud yr ewyllys.

Er enghraifft, mae rhywun yn gadael arian yn eu hewyllys i wyrion a enwir ac elusen. Maent yn newid eu hewyllys i gynnwys wyrion newydd ond yn marw cyn ei llofnodi. Mae’r elusen eisiau anrhydeddu bwriad y gwneuthurwr ewyllys trwy roi rhywfaint o arian i’r wyrion ychwanegol.

Mae’n ofynnol i’ch elusen gadw’r holl gymynroddion y mae’n eu derbyn. Ond gallwch wneud taliad moesol o gyfran eich elusen, fel bod unigolyn yn derbyn yr hyn yr oedd yr ymadawedig yn bwriadu iddo ei gael, os:

• oes tystiolaeth glir o fwriadau’r ymadawedig, a
• rydych chi’n fodlon y gellid ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr yn rhwymedig yn foesol i wneud y taliad

1.2 Senarios taliadau moesol eraill

Gall ystyriaethau moesol tebyg godi mewn sefyllfaoedd eraill.

Er enghraifft: mae person yn rhoi arian i elusen gan gredu y gallant ei fforddio. Yn ddiweddarach, maent yn sylweddoli na allant ac yn dioddef yn ariannol. Maent yn ysgrifennu at yr elusen yn gofyn am ddychwelyd eu rhodd. Gellir ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr yn rhwymedig yn foesol i ddychwelyd y rhodd gyfan, neu ran ohoni, ar ôl ystyried y dystiolaeth.

2. Dirprwyo awdurdod ymddiriedolwyr i wneud penderfyniadau

Fel ymddiriedolwyr gallwch ddirprwyo eich awdurdod i eraill yn eich elusen i benderfynu a ellir ystyried yn rhesymol bod ymddiriedolwyr o dan rwymedigaeth foesol i wneud taliad.

Ond chi a’r ymddiriedolwyr eraill sy’n parhau i fod yn gyfrifol yn y pen draw am bob penderfyniad a wneir.

Bydd y person neu’r grŵp mwyaf priodol yn dibynnu ar amgylchiadau eich elusen. Er enghraifft, efallai y byddwch yn dewis dirprwyo gwneud penderfyniadau i:

• is-bwyllgor o ymddiriedolwyr
• y prif weithredwr
• swyddog cymynroddio
• gweithiwr arall

Gallwch ddewis cyfyngu ar eich awdurdod dirprwyedig. Er enghraifft, gallwch:

• gyfyngu ar gyfanswm gwerth y taliadau moesol y gall y person neu’r grŵp sydd ag awdurdod dirprwyedig eu gwneud bob blwyddyn
• dim ond dirprwyo penderfyniadau nad oes angen awdurdod y Comisiwn arnynt
• dim ond dirprwyo penderfyniadau nad ydynt yn risg uchel nac yn newydd

Dylech:

• cofnodi’r penderfyniad i ddirprwyo, gan nodi pwy yw’r dirprwy
• rhoi cylch gorchwyl iddynt sy’n nodi’r hyn y gallant a’r hyn na allant ei wneud
• cael gweithdrefnau adrodd ac adolygu clir a chadarn

Mae hyn yn helpu i sicrhau bod dirprwyon yn cymhwyso’r prawf cyfreithiol ac yn arfer eu hawdurdod yn briodol.

3. Penderfynu a oes gan ymddiriedolwyr rwymedigaeth foesol

Darllenwch adran 1 i ddeall beth yw taliad moesol.

Ystyriwch gais neu gynnig i wneud taliad moesol yn ofalus. Nid oes unrhyw rwymedigaeth gyfreithiol arnoch i wneud y math hwn o daliad ac, os gwnewch hynny, bydd yn golygu na allwch wario’r arian hwnnw ar ddibenion eich elusen.

Rhaid i chi, neu’r rhai sydd ag awdurdod dirprwyedig, fod yn fodlon y gellid ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr yn rhwymedig yn foesol i wneud y taliad.

Gall yr enghreifftiau yn adran 9 eich helpu i ddeall y mathau o senarios a allai beri i ymddiriedolwyr deimlo rhwymedigaeth foesol.

Dylech gymryd cyngor cyfreithiol os ydych chi’n ansicr.

Rhaid i chi gydymffurfio â’ch dyletswyddau ymddiriedolwr wrth [wneud penderfyniadau] (https://www.gov.uk/government/publications/its-your-decision-charity-trustees-and-decision-making).

3.1 Ar gyfer achosion ewyllys neu gymynroddion

Dylech asesu a yw’r ewyllys yn cynrychioli bwriadau’r ymadawedig yn gywir.

Dylech hefyd ystyried y canlynol:

• mae gan unrhyw un sy’n gwneud ewyllys yr hawl i roi ei arian neu ei eiddo i bwy bynnag y mae am ei gael
• nid yw perthnasau siomedig yn ddigon ar eu pen eu hunain i gyfiawnhau taliad moesol

Lle honnir bod amgylchiadau wedi newid ers gwneud yr ewyllys, neu efallai bod yr ymadawedig wedi ceisio gwneud ewyllys newydd cyn iddo farw, dylech ystyried:

• geiriad yr ewyllys
• unrhyw dystiolaeth o fwriadau gwirioneddol yr ymadawedig. Gall hyn gynnwys ewyllys ddrafft, codisil heb ei weithredu, neu ddatganiad ysgrifenedig gan berson annibynnol, fel cyfreithiwr
• unrhyw dystiolaeth pam na allai’r ymadawedig ddiweddaru ei ewyllys yn ddilys, fel salwch sydyn, a pha gyfleoedd a allai fod wedi bod i wneud hynny na chawsant eucymryd. Gallai hwn fod yn ddatganiad ysgrifenedig gan berson annibynnol fel cyfreithiwr

Nid yw datganiad gan berson sy’n credu bod ganddo hawl foesol i gyfran o ewyllys fel arfer yn ddigon ar ei ben ei hun i ddangos bod gan yr ymddiriedolwyr rwymedigaeth foesol. Mae hyn oherwydd nad yw’n dystiolaeth ddiduedd. Fodd bynnag, os nad oes tystiolaeth gryfach ar gael, gall fod yn ddigon os yw’n cael ei gefnogi gan ddatganiad statudol. Mae hwn yn ddatganiad ffurfiol sy’n cadarnhau bod rhywbeth yn wir hyd eithaf gwybodaeth y person sy’n gwneud y datganiad. Bydd angen llofnodi’r datganiad statudol ym mhresenoldeb cyfreithiwr, comisiynydd llwon neu notari cyhoeddus. Dylech geisio cyngor proffesiynol os nad ydych yn siŵr a oes angen datganiad statudol.

3.2 Ar gyfer achosion eraill

Dylech ystyried tystiolaeth briodol. Yn yr enghraifft o sefyllfa rhoddwr yn newid, dylech ystyried tystiolaeth gan:

• y rhoddwr, yn egluro sut a pham mae eu hamgylchiadau wedi newid. Efallai bod rhoi’r rhodd yn y gorffennol wedi creu anawsterau ariannol yn y presennol
• trydydd partïon. Er enghraifft, nodyn meddyg yn dweud bod iechyd y rhoddwr wedi dirywio fel nad ydynt yn gallu gweithio mwyach

Ym mhob achos, gallech ystyried dychwelyd rhywfaint, neu’r cyfan, o’r rhodd.

3.3 Cofnodi eich penderfyniad

Dylech chi, neu’r rhai sydd ag awdurdod dirprwyedig, gofnodi eich/eu penderfyniad yn glir gyda’r rhesymau dros ei wneud, gan gynnwys yr holl dystiolaeth a ffactorau a ystyriwyd. Os gwneir y penderfyniad gan:

• yr ymddiriedolwyr, dylent gofnodi eu bod yn rhesymol ystyried eu hunain o dan rwymedigaeth foesol i wneud y taliad. Dylid cofnodi’r penderfyniad hwn mewn penderfyniad ymddiriedolwyr neu gofnodion eich cyfarfod ymddiriedolwyr
• y rhai sydd ag awdurdod dirprwyedig, dylent gofnodi eu bod yn credu y gellid yn rhesymol ystyried yr ymddiriedolwyr o dan rwymedigaeth foesol i wneud y taliad. Dylent rannu cofnod y penderfyniad gyda’r ymddiriedolwyr fel rhan o’ch trefniadau ar gyfer adrodd a chyfrifyddu

4. Gwiriwch a oes angen awdurdod y Comisiwn Elusennau arnoch

Mae gan elusennau bŵer cyfreithiol i wneud taliad moesol, heb awdurdod y Comisiwn Elusennau:

• os nad ydynt wedi’u cyfyngu rhag gwneud hynny gan eu dogfen lywodraethol
• os yw’n dod o fewn terfynau talu penodol (a eglurir isod) ac
• os bodlonir y profion cyfreithiol a nodir uchod

Mae cyfyngiad ar ddefnyddio’r pŵer hwn yn berthnasol i’r 16 adran statudol (amgueddfeydd ac orielau cenedlaethol yn bennaf) a restrir yn adran 6 y canllawiau hyn. Os ydych chi’n credu y gallai hyn fod yn berthnasol i’ch elusen, darllenwch yr adran hon.

4.1 Gwiriwch ddogfen lywodraethol eich elusen

Rhaid i chi wneud cais am awdurdod y Comisiwn i wneud taliad moesol os yw’ch dogfen lywodraethol:

• yn nodi na allwch wneud y math penodol hwn o daliad, neu
• yn cyfyngu ar y defnydd o’ch pŵer i wneud y taliadau hyn ac rydych chi am weithredu y tu allan i’r cyfyngiad hwnnw

Os yw eich dogfen lywodraethol yn cynnwys cyfyngiad cyffredinol – fel ‘dim ond defnyddio’r incwm a’r eiddo er mwyn hyrwyddo diben yr elusen’ – nid yw hyn yn eich atal rhag defnyddio’r pŵer cyfreithiol i wneud taliadau moesol a eglurir yn y canllawiau hyn.

Os ydych chi’n ymddiriedolwr un o’r 16 elusen statudol yn adran 6, nid yw’r paragraff hwn yn berthnasol i’ch elusen.

4.2 Gwiriwch swm y taliad

Gallwch wneud taliad moesol unigol hyd at y gwerth uchaf a nodir yn y tabl isod heb awdurdod y Comisiwn. Mae’r gwerth uchaf yn dibynnu ar incwm blynyddol gros eich elusen ar gyfer y flwyddyn ariannol ddiwethaf.

Incwm gros yr elusen yn ei blwyddyn ariannol ddiwethaf	Uchafswm taliad unigol a ganiateir heb awdurdod y Comisiwn
£0 i £25,000	£1,000
£25,001 i £250,000	£2,500
£250,001i £1m	£10,000
Dros £1m	£20,000

Os yw’r taliad moesol yr hoffech ei wneud yn fwy na’r swm a nodir yn y tabl, rhaid i chi wneud cais am awdurdod y Comisiwn cyn i chi wneud y taliad.

Y swm taliad unigol uchaf yw cyfanswm gwerth y taliad moesol yr hoffech ei wneud ym mhob achos. Ni allwch rannu taliad moesol er mwyn osgoi gwneud cais i’r Comisiwn am awdurdod.

Er enghraifft, os oedd incwm blynyddol eich elusen yn is na £25,000 yn y flwyddyn flaenorol a bod yr ymddiriedolwyr yn dymuno gwneud taliad moesol o £2,000 i un person, ni allent wneud dau daliad ar wahân o £1,000 i fod o fewn yr uchafswm a ganiateir.

5. Gwneud cais am awdurdod y Comisiwn Elusennau

Gall ymddiriedolwyr, y rhai sydd ag awdurdod dirprwyedig, neu eu cynrychiolwyr gyflwyno’r cais ar-lein. Ni allwch wneud cais os byddwch yn elwa o’r taliad moesol.

Bydd angen i chi ddarparu:

• manylion y taliad moesol arfaethedig
• enwau llawn y sawl rydych chi am ei dalu
• datganiad manwl yn nodi pam y gellid ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr o dan rwymedigaeth foesol i wneud y taliad gan gynnwys yr holl dystiolaeth a ffactorau y maent wedi’u hystyried
• os gwnaed y penderfyniad gan yr ymddiriedolwyr, cynnwys y penderfyniad a basiwyd ganddynt (gellir nodi hyn yng nghofnodion yr ymddiriedolwyr) sy’n nodi eu bod yn teimlo y gellid yn rhesymol eu hystyried o dan rwymedigaeth foesol i wneud y taliad
• os yw’r cynnig yn ymwneud â thalu rhan o’r swm a dderbyniwyd, esboniad o pam nad yw’r swm llawn yn cael ei dalu
• unrhyw gyngor cyfreithiol a gawsoch os gallwch rannu hwn

Ar gyfer achosion ewyllys mae angen i chi hefyd ddarparu:

• copi o’r ewyllys wedi’i llofnodi a’r grant neu’r dystysgrif profiant
• unrhyw ewyllysiau a chodisiliau drafft, neu heb eu gweithredu
• tystiolaeth nad yw’r ewyllys yn cyd-fynd â bwriadau’r ymadawedig neu na ellid cyflawni eu dymuniadau. Er enghraifft, datganiad gan berson annibynnol

Ar gyfer achosion eraill:

• gwybodaeth ynghylch pam y mae taliad moesol yn cael ei ystyried yn briodol
• tystiolaeth briodol i gefnogi’r penderfyniad, er enghraifft egluro sut mae amgylchiadau’r rhoddwr wedi newid (os yn berthnasol)
• tystiolaeth gan eraill sy’n cefnogi’r hawliad, er enghraifft datganiad gan berson annibynnol

Rhaid i’r ffeiliau fod ar ffurf PDF, ac ni all pob ffeil fod yn fwy na 10MB.

[Gwneud cais am awdurdod y Comisiwn Elusennau i wneud taliad moesol] (https://forms.charitycommission.gov.uk/apply-to-make-a-moral-payment/)

5.1 Beth sy’n digwydd nesaf

Os yw’r Comisiwn yn rhoi ei awdurdod, dylech gadw copi o’r gorchymyn fel rhan o gofnodion eich elusen. Mae hon yn dystiolaeth bod y taliad wedi’i awdurdodi. Efallai y bydd ei angen ar archwilydd neu archwiliwr annibynnol eich elusen.

5.2 Attgyfeirio at y Twrnai Cyffredinol

Mewn nifer gyfyngedig iawn o achosion, bydd y Comisiwn yn atgyfeirio’r cais am daliad moesol at y Twrnai Cyffredinol i wneud y penderfyniad yn uniongyrchol.

5.3 Os yw’r Comisiwn yn gwrthod eich cais

Gallwch apelio yn erbyn penderfyniad y Comisiwn i’r Tribiwnlys Haen Gyntaf (Elusen).

Neu gallwch:

• gwneud cais yn uniongyrchol i’r Twrnai Cyffredinol am awdurdod: ago.correspondence@attorneygeneral.gov.uk
• gwneud cais i’r llys am gymeradwyaeth. Byddai hyn yn dod o dan y diffiniad o ‘achosion elusennol’ o fewn Deddf Elusennau 2011 ac mae angen gorchymyn gan y Comisiwn arnoch i wneud hyn. Gallwch wneud cais i’r llys am orchymyn os yw’r Comisiwn yn gwrthod gwneud un

6. Canllawiau ychwanegol ar gyfer elusennau statudol

Gall elusennau statudol wneud taliadau moesol yn y ffordd a ddisgrifir yn y canllawiau hyn.

Fodd bynnag, ni all y 16 elusen canlynol o dan y gyfraith drosglwyddo eiddo penodol gan ddefnyddio’r pŵer talu moesol:

• Yr Arfdy Brenhinol
• Y Llyfrgell Brydeinig
• Yr Amgueddfa Brydeinig
• Yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol
• Yr Oriel Genedlaethol
• Amgueddfa Astudiaethau Natur
• Amgueddfeydd Cenedlaethol Lerpwl
• Yr Amgueddfa Forol Genedlaethol
• Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol
• Amgueddfa Llundain
• Gerddi Botaneg Brenhinol, Kew
• Yr Amgueddfa Wyddoniaeth
• Amgueddfa Syr John Soane
• Oriel y Tate
• Amgueddfa Victoria ac Albert
• Casgliad Wallace

Darllenwch yr adran nodyn cyfreithiol ar ddiwedd y canllawiau hyn am y Rheoliadau penodol.

7. Cofnodi taliadau moesol yng nghyfrifon eich elusen

7.1 Elusennau sy’n paratoi cyfrifon croniadol

Rhaid i gyfrifon eich elusen roi manylion am bob taliad moesol a wnaed. Gwiriwch y Cyfrifon SORP neu ceisiwch gyngor proffesiynol.

Mae’r SORP yn esbonio’r rheolau cyfrifyddu ar gyfer elusennau sy’n paratoi cyfrifon croniadol.

7.2 Elusennau sy’n paratoi cyfrifon derbyniadau a thaliadau

Dylai cyfrifon eich elusen gynnwys manylion yr holl daliadau moesol a wnaed. Er enghraifft, pam y gwnaethoch y taliad, swm y taliad, a’r pŵer neu’r awdurdod ar gyfer y taliad.

Gwiriwch pa fath o gyfrifon y mae’n rhaid i’ch elusen eu paratoi.

8. Mathau eraill o daliadau

Mae’r adran hon yn ymwneud â thaliadau nad ydynt yn daliadau moesol oherwydd:

• rydych chi’n ystyried eu bod er lles gorau eich elusen, ond
• nid oes gennych unrhyw rwymedigaeth gyfreithiol i’w gwneud

Er enghraifft, rhodd i weithiwr hirhoedlog ar ymddeoliad neu daliad diswyddo uwch. Gall ymddiriedolwyr elusen ystyried bod y mathau hyn o daliadau er ei lles gorau am eu bod yn dangos bod yr elusen yn gyflogwr da a byddant yn eu helpu i recriwtio a chadw staff o safon uchel.

Gwiriwch ddogfen lywodraethol eich elusen. Os yw’n cynnwys pŵer addas y gallwch ei ddefnyddio i wneud y math hwn o daliad, defnyddiwch y pŵer hwnnw. Er enghraifft, efallai y gallech ddefnyddio pŵer i’r ymddiriedolwyr wneud unrhyw beth sy’n gysylltiedig â hyrwyddo dibenion yr elusen.

Os nad yw’r ddogfen lywodraethol yn cynnwys pŵer addas, rhaid i chi gael awdurdod gan y Comisiwn Elusennau. Mae’r Comisiwn:

• dim ond yn awdurdodi’r math hwn o daliad pan allwch chi ddangos y bydd yr elusen yn derbyn budd o wneud y taliad
• yn methu ag awdurdodi unrhyw beth sydd wedi’i wahardd gan ddogfen lywodraethol eich elusen neu’r gyfraith

9. Enghreifftiau o daliadau moesol

Dyma enghreifftiau syml i’ch helpu i ddeall sefyllfaoedd taliadau moesol. Darllenwch y canllawiau uchod i ddeall y rheolau ar wneud taliad moesol.

9.1 Enghraifft 1

Yn eu hewyllys, mae Person A yn gadael rhoddion i aelodau’r teulu a’r gweddill i elusen a enwir. Mae Person A yn dweud wrth aelod o’r teulu eu bod yn dymuno gadael rhodd o £2000 yn eu hewyllys i gymydog oherwydd y cymorth a’r gefnogaeth y mae’r cymydog wedi’u rhoi iddynt. Mae’r aelod o’r teulu yn cysylltu â chyfreithiwr Person A, ond mae Person A yn mynd yn wael ac yn marw cyn y gallant ddiweddaru’r ewyllys.

Mae ymddiriedolwyr yr elusen yn ystyried y gellid yn rhesymol ystyried eu bod o dan rwymedigaeth foesol i dalu £2000 o’u cyfran i gymydog Person A. Maent yn defnyddio’r canllawiau i wneud yn siŵr eu bod yn dilyn y rheolau ar wneud taliad moesol.

9.2 Enghraifft 2

Mae Person B yn gadael £5000 i elusen a enwir yn ei ewyllys.

Yn ddiweddarach, mae Person B yn ysgrifennu llythyr at ei ysgutorion ac at yr elusen a enwir yn yr ewyllys yn gofyn bod y £5000 yn cael ei rannu’n gyfartal rhwng yr elusen honno a phedair elusen arall a enwir. Fodd bynnag, ni newidir ewyllys Person B, ac maen nhw’n marw yn fuan ar ôl ysgrifennu’r llythyr. Mae’r elusen a enwir yn yr ewyllys yn derbyn eu rhodd o £5000.

Mae gan yr elusen hon dîm sy’n delio â chymynroddion, sydd wedi dirprwyo awdurdod i wneud penderfyniadau am gymynroddion o dan £10,000. Mae’r tîm yn dod o hyd i gopi o lythyr Person B, ac ar ôl ystyried hyn a thystiolaeth arall, yn penderfynu y gellid ystyried yn rhesymol bod yr ymddiriedolwyr o dan rwymedigaeth foesol i anrhydeddu dymuniadau Person B. Maent yn defnyddio’r canllawiau i wneud yn siŵr eu bod yn dilyn y rheolau ar wneud taliad moesol.

9.3 Enghraifft 3

Mae Person C yn gwneud ewyllys yn yr Alban, lle maen nhw’n gadael canran o’u harian i elusen a enwir.

Yna maen nhw’n symud i Loegr. Yno, maen nhw’n newid eu hewyllys, gan rannu’r hyn a adawyd i’r elusen a enwir rhyngddi hi a thri pherson.

Fodd bynnag, dilynodd Person C reolau’r Alban wrth gael un tyst i lofnodi’r newidiadau i’r ewyllys. Yn Lloegr, mae angen dau dyst. O ganlyniad i gael un tyst, mae’r newid yn annilys, ac mae’r elusen yn derbyn yr hyn a adawyd iddi o dan yr ewyllys wreiddiol a wnaed yn yr Alban.

Mae’r elusen yn derbyn cais am daliad moesol, gyda chopi o’r ewyllys annilys i ddangos bwriadau Person C. Mae’r ymddiriedolwyr yn ystyried y gellid yn rhesymol eu hystyried fel rhai sydd o dan rwymedigaeth foesol i anrhydeddu dymuniadau Person C. Maen nhw’n defnyddio’r canllawiau i wneud yn siŵr eu bod nhw’n dilyn y rheolau ar wneud taliad moesol.

9.4 Enghraifft 4

Yn eu hewyllys, mae Person D yn gadael eu tŷ i’w merch, rhoddion bach i aelodau eraill o’r teulu, a’r gweddill i elusen a enwir.

Bum mlynedd yn ddiweddarach, mae Person D yn gwerthu eu tŷ ac yn prynu fflat mewn tai gwarchod. Maent yn marw yn fuan ar ôl symud i’r fflat newydd cyn y gallant ddiweddaru eu hewyllys. Gan fod y tŷ wedi’i werthu, mae hyn bellach yn golygu nad yw merch Person D i fod i dderbyn unrhyw beth o dan yr ewyllys. Mae’r elusen i fod i dderbyn holl ystâd Person D ar wahân i’r rhoddion bach a wnaed i aelodau eraill o’r teulu.

Mae’r elusen yn derbyn cais am daliad moesol gan ferch Person D. Ar ôl ystyried y dystiolaeth, mae’r ymddiriedolwyr yn penderfynu y gellid yn rhesymol ystyried eu bod o dan rwymedigaeth foesol i ildio eu hawl i elw gwerthiant y fflat, fel y gall yr elw basio i ferch Person D.

Maent yn defnyddio’r canllawiau i sicrhau eu bod yn dilyn y rheolau ar ildio eu hawl i elw gwerthiant.

9.5 Enghraifft 5

Mae Person E hanner ffordd drwy ysgrifennu ei ewyllys. Etifeddodd ystâd ei wraig ar ôl ei marwolaeth ac mae’n dymuno gadael ei ystâd i berthnasau sy’n gysylltiedig â’i ddiweddar wraig.

Mae Person E yn marw cyn iddo orffen gwneud ei ewyllys ac mae ei ystâd yn mynd i’w frawd, Person F, sef ei berthynas agosaf byw. Dyma beth sy’n digwydd pan nad oes ewyllys.

Pan fydd Person F yn marw, mae ei ystâd yn mynd i elusen a enwir o dan delerau ewyllys Person F. Mae hyn yn cynnwys yr hyn a etifeddodd Person F gan Berson E.

Mae perthnasau Person E, a fyddai wedi elwa o ewyllys Person E, yn gofyn i’r elusen ystyried taliad moesol. Maen nhw’n dweud nad oedd ystâd Person E erioed i fod i fynd i’r brawd na’r elusen.

Mae’r ymddiriedolwyr yn ystyried y cais hwn. Maen nhw’n dod i’r casgliad nad oes unrhyw dystiolaeth nad oedd ewyllys Person F yn adlewyrchu bwriadau Person F. Nid ydyn nhw’n ystyried y gellid yn rhesymol eu hystyried fel rhai sydd o dan rwymedigaeth foesol i wneud taliad moesol i berthnasau Person E.

9.6 Enghraifft 6

Mae gan Elusen G baentiad a gafodd ei symud yn anghyfreithlon oddi wrth ei berchnogion yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae etifeddion y perchennog yn gofyn i’r elusen ddychwelyd y paentiad.

Mae’r ymddiriedolwyr yn ystyried y byddai’n anghyfiawn cadw’r paentiad ar ôl gweld y dystiolaeth o’i symud yn ystod y rhyfel. Maen nhw’n penderfynu y gellid yn rhesymol ystyried eu bod o dan rwymedigaeth foesol i ddychwelyd y paentiad. Maen nhw’n gwirio nad yw eu helusen yn un o’r 16 elusennau statudol na allant ddychwelyd eitemau penodol o’u casgliad fel taliad moesol. Maen nhw’n defnyddio’r canllawiau i wneud yn siŵr eu bod yn dilyn y rheolau i ddychwelyd y paentiad.

9.7 Enghraifft 7

Mae gan eglwys drefniant anffurfiol gyda’i gweinidog i dalu lwfans misol pryd bynnag y gall yr eglwys ei fforddio. O dan y trefniant mae’r gweinidog yn derbyn lwfans, ond nid bob mis.

Pan yw’r gweinidog yn marw’n annisgwyl, mae’r ymddiriedolwyr yn cydnabod pa mor galed y gweithiodd y gweinidog i’r eglwys dros y blynyddoedd a bod anallu’r eglwys i wneud y taliadau misol wedi achosi caledi ariannol i’r teulu.

Mae’r eglwys mewn sefyllfa ariannol well, ac mae’r ymddiriedolwyr yn penderfynu y gellid yn rhesymol ystyried bod ganddynt rwymedigaeth foesol i wneud taliad untro i weddw’r gweinidog.

Maent yn defnyddio’r canllawiau i wneud yn siŵr eu bod yn dilyn y rheolau ar wneud y taliad moesol.

10. Nodyn cyfreithiol

Y prif adrannau o gyfraith elusennau a chyfraith achosion sy’n berthnasol i’r canllawiau hyn yw:

• pŵer statudol sy’n galluogi elusennau i wneud taliadau moesol islaw trothwy penodol: adran 331A o Ddeddf Elusennau 2011 (fel y’i diwygiwyd)
• pŵer y Comisiwn i awdurdodi taliadau moesol: adran 106 o Ddeddf Elusennau 2011 (fel y’i diwygiwyd)
• Rheoliadau Deddf Elusennau 2022 (Cychwyn Rhif 4 a Darpariaeth Arbed) 2025
• dyfarniad cyfreithiol Re: Snowden [1970] 1 Pennod 700