Policy paper

Y Bil Swyddi Cyhoeddus (Atebolrwydd): Taflen Ffeithiau Cydraddoldeb Arfau

Updated 16 March 2026

Applies to England and Wales

Cefndir

Yng nghwest cyntaf Hillsborough, ni dderbyniodd y teuluoedd unrhyw arian cyhoeddus am gynrychiolaeth gyfreithiol. I’r gwrthwyneb, roedd uwch swyddogion yr heddlu’n cael eu cynrychioli gan bum tîm cyfreithiol ar wahân - gyda chynrychiolaeth gyfreithiol a ariennir gan y wladwriaeth hefyd yn cael ei darparu i amrywiaeth o gyrff cyhoeddus eraill. Dim ond un o sawl anghydbwysedd pŵer yr oedd teuluoedd Hillsborough wedi’i brofi oedd hyn, a bu i hyn eu hatal rhag cymryd rhan briodol yn y cwestau cyntaf.

Ym mis Tachwedd 2017, nododd adroddiad yr Esgob James Jones, ‘The Patronising Disposition of Unaccountable Power’, bwysigrwydd mynd i’r afael â’r “anghydraddoldeb arfau” rhwng teuluoedd a’r wladwriaeth mewn cwestau, a hynny mewn amgylchiadau lle’r oedd y wladwriaeth yn fwy tebygol o fod yn gallu defnyddio eiriolaeth gyfreithiol a ariennir yn gyhoeddus. Roedd yr adroddiad hwn yn argymell y dylai cynrychiolaeth gyfreithiol a ariennir yn gyhoeddus fod ar gael i deuluoedd sydd wedi colli anwyliaid mewn cwestau lle mae awdurdod cyhoeddus i gael cynrychiolaeth gyfreithiol, er mwyn sicrhau bod teuluoedd sydd wedi colli anwyliaid yn cymryd rhan briodol mewn cwestau. Roedd adroddiad ymchwiliad Pwyllgor Cyfiawnder Tŷ’r Cyffredin i’r gwasanaeth crwner yn 2021 - a chanfyddiadau eu hymchwiliad dilynol yn 2024 - hefyd yn galw am gynrychiolaeth gyfreithiol a ariennir yn gyhoeddus i fod ar gael i deuluoedd sydd wedi colli anwyliaid mewn cwestau lle mae cyrff cyhoeddus yn cael eu cynrychioli. Mae’r ddau adroddiad yn nodi y gall fod yn heriol i deuluoedd sy’n galaru a theuluoedd sydd wedi colli anwyliaid wneud cais am gymorth cyfreithiol Cyllid ar gyfer Achos Eithriadol a chydymffurfio â’r profion modd a theilyngdod. Mae’r ymgyrch Hillsborough Law Now, yn ogystal â grwpiau ymgyrchu a Sefydliadau Anllywodraethol eraill, wedi ymgyrchu dros ehangu cymorth cyfreithiol yn y modd hwn.

Er gwaethaf diwygiadau yn ystod y blynyddoedd diwethaf, dim ond mewn amgylchiadau cyfyngedig y mae cymorth cyfreithiol heb brawf modd ar gael o hyd ar gyfer cwestau, ac mae’r broses ymgeisio am eiriolaeth yn hir ac yn gymhleth. Mae hyn yn achosi hyd yn oed mwy o drallod i deuluoedd sy’n galaru ar eu mwyaf agored i niwed.

Mae’r Llywodraeth yn cydnabod bod angen newid sylweddol i wella proses cwestau ar gyfer teuluoedd sydd wedi colli anwyliaid. Fel rhan o’u hymrwymiad i gyflwyno Cyfraith Hillsborough, ymrwymodd y Llywodraeth yn eu maniffesto ar gyfer 2024 i ddarparu cymorth cyfreithiol i ddioddefwyr trychinebau neu farwolaethau sy’n gysylltiedig â’r wladwriaeth.

Mae’r Bil Swyddi Cyhoeddus (Atebolrwydd) yn sicrhau bod teuluoedd dioddefwyr trychinebau neu farwolaethau sy’n gysylltiedig â’r wladwriaeth yn gallu cael gafael ar gymorth cyfreithiol ac eiriolaeth nad ydynt yn dibynnu ar brawf modd mewn cwestau lle mae awdurdodau cyhoeddus yn bersonau â buddiant. Mae’r Bil hefyd yn rhoi rhagor o gymorth i deuluoedd sydd wedi colli anwyliaid gymryd rhan lawn ac effeithiol mewn ymholiadau, cwestau ac ymchwiliadau eraill lle mae’r wladwriaeth yn gysylltiedig; ac mae’n cyflwyno gofynion a chanllawiau newydd i awdurdodau cyhoeddus i sicrhau bod eu gweithredoedd yn cefnogi natur holgar y prosesau hyn.  

Ehangu cymorth cyfreithiol i deuluoedd sydd wedi colli anwyliaid i bob cwest lle mae awdurdod cyhoeddus yn berson â buddiant

Beth rydym am ei wneud?

Mae’r Llywodraeth yn ehangu cwmpas cymorth cyfreithiol ar gyfer cwestau, gan ganiatáu i deuluoedd sydd wedi colli anwyliaid gael gafael ar gymorth cyfreithiol ac eiriolaeth ar gyfer cwestau pryd bynnag y bydd awdurdod cyhoeddus yn berson â buddiant.

Mae’r drefn cymorth cyfreithiol bresennol ar gyfer cwestau yn cynnwys dau wasanaeth: “cymorth cyfreithiol” ac eiriolaeth. Mae cymorth cyfreithiol (cyngor a chymorth) ar gael i aelodau teuluoedd sydd wedi colli anwyliaid ym mhob cwest, yn amodol ar brawf modd a theilyngdod (gellir datgymhwyso’r prawf modd mewn rhai amgylchiadau). Ar hyn o bryd, dim ond drwy Gyllid ar gyfer Achosion Eithriadol (ECF) y mae cymorth cyfreithiol ar gael ar gyfer eiriolaeth (cynrychiolaeth gan eiriolwr yn y cwest ei hun) lle mae’r Cyfarwyddwr Gwaith Achos Cymorth Cyfreithiol (DLAC) yn penderfynu bod angen cymorth cyfreithiol i atal torri’r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, neu fod risg o’i dorri, neu’n gwneud penderfyniad “er budd y cyhoedd ehangach” bod darparu eiriolaeth yn debygol o arwain at fanteision sylweddol i bobl ar wahân i’r ymgeisydd ac aelodau o deulu’r ymgeisydd yn unig. 

Mae’r Bil yn ehangu mynediad at gymorth cyfreithiol ac yn symleiddio’r broses y gall teuluoedd sydd wedi colli anwyliaid ei defnyddio. Rydym yn dod ag eiriolaeth o fewn y cwmpas, gan ddileu’r gofyniad i deuluoedd lywio drwy’r broses ECF i gael cynrychiolaeth mewn gwrandawiad cwest. Ar ôl pasio’r Bil hwn, er mwyn bod yn gymwys i gael cymorth cyfreithiol (cymorth cyfreithiol ac eiriolaeth) dim ond dangos bod awdurdod cyhoeddus yn berson â buddiant yn y cwest y bydd angen i deuluoedd ei wneud.

Ar ben hynny, rydym yn dileu’r prawf modd ar gyfer ceisiadau am gymorth cyfreithiol ac eiriolaeth, sy’n golygu y gall teuluoedd sydd wedi colli anwyliaid gael gafael ar y cymorth hanfodol hwn ni waeth beth fo’u sefyllfa ariannol lle maent o fewn cwmpas cymorth cyfreithiol.

Pan roddir eiriolaeth i aelod o deulu sydd â buddiant, rydym wedi cynnwys darpariaethau yn y Bil i gyfyngu ar nifer y cynrychiolwyr cyfreithiol yng ngwrandawiad y cwest. Yn ein barn ni, dylai un eiriolwr sy’n cael ei ariannu gan gymorth cyfreithiol yn gyffredinol fod yn ddigon i gefnogi pob teulu drwy wrandawiad cwest, ac mae’n rhesymol gofyn i aelodau’r teulu gydweithio â’i gilydd at ddibenion cyfarwyddo’r eiriolwr hwnnw. Gallai cynyddu nifer yr eiriolwyr mewn gwrandawiadau arwain at gwestau mewn fforwm ar gyfer cyflwyniadau sy’n cystadlu â’i gilydd a gallai rwystro ei natur ymchwiliol, ac rydym am sicrhau bod y broses hon yn parhau i fod yn holgar i bob pwrpas.

Sut rydym am wneud hyn?

Dyma beth mae’r Bil yn ei ddiwygio:

• Deddf Cymorth Cyfreithiol, Dedfrydu a Chosbi Troseddwyr 2012 i ddileu’r gofyniad i wneud cais am ECF er mwyn cael gafael ar “wasanaethau cyfreithiol eraill” (h.y. eiriolaeth). Mae’n datgan hefyd yr amodau y mae’n rhaid eu bodloni er mwyn bod yn gymwys i gael y gwasanaethau hyn (h.y. bod awdurdod cyhoeddus yn berson â buddiant yn y cwest ac nad oes gan y teulu eiriolwr sy’n cael ei ariannu gan gymorth cyfreithiol yn barod).
• Mae cyfeiriadau at Ddeddf Crwneriaid 1988 yn adran (10) is-adran (4a) ac Atodlen 1, Rhan 1 paragraff 41 (1) yn disodli’r rhain â Deddf Crwneriaid a Chyfiawnder 2009 i adlewyrchu diddymu Deddf Crwneriaid 1988, ac eithrio achosion o dan adran 13 o Ddeddf Crwneriaid 1988 yn Atodlen 1, Rhan 1 paragraff 41 (ceisiadau i’r Uchel Lys i agor neu ailagor achosion cwest).
• Rheoliadau Cymorth Cyfreithiol Sifil (Adnoddau Ariannol a Thalu am Wasanaethau) 2013 i ganiatáu datgymhwyso’r prawf modd ariannol ar gyfer cymorth cyfreithiol a “gwasanaethau cyfreithiol eraill” mewn perthynas â chwestau lle mae awdurdod cyhoeddus yn cael ei enwi fel person â buddiant.
• Bydd Rheoliadau Cymorth Cyfreithiol Sifil (Meini Prawf Teilyngdod) 2013 (y Rheoliadau Teilyngdod) i sicrhau “gwasanaethau cyfreithiol eraill” yn cael eu cydnabod fel math priodol o wasanaethau cyfreithiol sifil mewn cwest lle cynrychiolir awdurdod cyhoeddus. Bydd cynrychiolaeth yn cael ei chydnabod fel math priodol o wasanaethau cyfreithiol sifil mewn perthynas ag apêl i’r Uchel Lys i agor neu ailagor cwest (o dan adran 13 o Ddeddf Crwneriaid 1988).

Cynnal awdurdodau cyhoeddus mewn cwestau ac ymchwiliadau cyhoeddus

Beth rydym am ei wneud?

Yn ogystal â’r newidiadau i gymorth cyfreithiol, bydd y Bil yn cynnwys pecyn o fesurau i fynd i’r afael yn bendant ag ymddygiad awdurdodau cyhoeddus a’u timau cyfreithiol mewn cwestau ac ymchwiliadau cyhoeddus, drwy sbarduno newid diwylliannol yn y sefydliadau cyhoeddus hynny. Bydd y Bil hwn yn gweithio i sicrhau bod y wladwriaeth yn cefnogi natur holgar y broses, gan ganolbwyntio ar ddod o hyd i atebion ar gyfer y bobl sydd wedi colli anwyliaid a phobl eraill yr effeithiwyd arnynt. 

Mae’r darpariaethau hyn yn gweithio fel pecyn sy’n cydgloi â’r mesurau ar y ddyletswydd gonestrwydd a chymorth, ac ochr yn ochr ag ehangu cymorth cyfreithiol, bydd yn gweithio i fynd i’r afael yn bendant ag unrhyw wahaniaeth posibl mewn pŵer rhwng y wladwriaeth a theuluoedd sydd wedi colli anwyliaid ac eraill mewn cwestau ac ymchwiliadau.

Sut rydym am wneud hyn?

• Bydd y Bil yn creu dyletswydd newydd ar awdurdodau cyhoeddus i ymgysylltu â chynrychiolaeth gyfreithiol mewn ffordd angenrheidiol a chymesur yn unig.

• Bydd y ddyletswydd hon yn berthnasol ar draws cwestau ac ymchwiliadau cyhoeddus statudol ac anstatudol. Mae’r Bil yn nodi’r egwyddorion y dylent eu hystyried wrth gyflawni’r rhwymedigaeth hon (fel ystyried sefyllfa gymharol y bobl sydd wedi colli anwyliaid a phobl eraill yr effeithiwyd arnynt o ran eu modd o ymgysylltu â sylwadau cyfreithiol).

• Bydd y Mesur hefyd yn cyflwyno pŵer ar gyfer canllawiau statudol newydd gan yr Arglwydd Ganghellor ar gyfer awdurdodau cyhoeddus.

• Bydd y Canllawiau hyn yn nodi egwyddorion clir i lywio ymddygiad awdurdodau cyhoeddus a’u cynrychiolwyr cyfreithiol mewn cwestau ac ymchwiliadau. Bydd hyn yn seiliedig ar ganllawiau anstatudol datblygedig sydd eisoes ar waith ar gyfer adrannau’r llywodraeth, sy’n cynnwys egwyddorion fel cefnogi’r dull ymchwiliol, cyfathrebu â’r rhai sydd wedi colli anwyliaid mewn ffordd sensitif ac empathig, a chadw mewn cof y dylai’r rhai sydd wedi colli anwyliaid fod wrth galon proses cwest.

• Er mwyn sicrhau effeithiolrwydd y darpariaethau hyn, bydd gan awdurdodau cyhoeddus hefyd ddyletswydd ychwanegol a phenodol i sicrhau bod y cynrychiolwyr cyfreithiol hynny’n ymddwyn mewn ffordd sy’n gyson â’r Canllawiau hyn.

• Bydd hyn yn cael ei atgyfnerthu ymhellach yn y Bil gan ‘brif amcan’ newydd y bwriedir ei gyflawni drwy’r Rheolau Cwest ac Ymchwiliad, gyda’r nod o sicrhau bod pobl yr effeithir arnynt – y rhai sydd wedi colli anwyliaid ac eraill – yn gallu cymryd rhan lawn ac effeithiol mewn achosion. Bydd hyn yn cael ei fodelu ar brif amcanion sydd ar waith mewn mannau eraill, gan gynnwys yn y Rheolau Trefniadaeth Sifil.

• Bydd y Bil hefyd yn creu pŵer i’r crwner a chadeiryddion ymchwiliadau godi pryderon ynghylch ymddygiad cynrychiolwyr cyfreithiol sy’n gweithredu ar ran awdurdod cyhoeddus. Bydd hyn yn sicrhau bod llwybr newydd, ffurfiol ar gael mewn cwestau ac yn gofyn i bryderon gael eu codi.