Policy paper

Taflen Ffeithiau – Y Bil Swyddi Cyhoeddus (Atebolrwydd): Mesurau Dyletswydd Gonestrwydd

Updated 16 March 2026

Applies to England and Wales

Cefndir

Mae’r Llywodraeth yn glir na ddylai’r hyn a ddigwyddodd yn dilyn trychineb Hillsborough fyth ddigwydd eto:

• Swyddogion yr heddlu’n dweud celwyddau ac yn newid datganiadau tystion i ddiogelu enw da;
• Teuluoedd mewn profedigaeth oherwydd trychineb mawr sy’n wynebu proses cwest heb gyllid am gynrychiolaeth gyfreithiol - tra bu cyrff cyhoeddus yn rhydd i benodi nifer o dimau cyfreithiol i ddiogelu eu buddiannau eu hunain;
• Brwydr 25 mlynedd i gael cwest i ddod i’r casgliad cywir; ac
• Ymchwiliadau sy’n cael eu tanseilio gan ddiffyg dyletswydd gonestrwydd.

Mae’r Bil hwn yn becyn newydd pwerus o fesurau i fynd i’r afael â’r methiannau hyn a methiannau eraill a welwyd yn sgil Tŵr Grenfell, yn y sgandalau gwaed heintiedig a Horizon - ac mewn gormod o enghreifftiau eraill dros ormod o flynyddoedd.

Cymorth a Dyletswydd Gonestrwydd

Beth rydym am ei wneud?

Yn yr ymchwiliad cyhoeddus i drychineb Hillsborough, condemniodd y cadeirydd – yr Arglwydd Justice Taylor – dystiolaeth uwch swyddogion yr heddlu, a ddisgrifiodd fel tystiolaeth ‘amddiffynnol ac amwys’. Yn ddiweddarach, canfu Panel Annibynnol Hillsborough fod 100 a mwy o ddatganiadau a roddwyd gan is-swyddogion wedi cael eu diwygio cyn cael eu darparu i’r ymchwiliad er mwyn dileu neu newid sylwadau a oedd yn anffafriol i Heddlu De Swydd Efrog.

Mae’r Bil hwn yn sefydlu cymorth a dyletswydd gonestrwydd newydd mewn ymholiadau, cwestau ac ymchwiliadau eraill – wedi’u hategu gan sancsiynau troseddol.

Sut rydym am wneud hyn?

Mae’r ddyletswydd yn sefydlu rhwymedigaethau newydd ar gyrff cyhoeddus a swyddogion i helpu ymchwiliadau i ganfod y gwir: darparu gwybodaeth a thystiolaeth yn ddidwyll; yn rhagweithiol; a heb ffafrio eu safbwynt eu hunain.

Bydd y ddyletswydd hon yn berthnasol i ymholiadau statudol ac ymchwiliadau crwner, gan gryfhau ac atgyfnerthu’r pwerau presennol i orfodi tystiolaeth. Bydd hefyd yn berthnasol mewn ymchwiliadau anstatudol, gan roi pwerau ffurfiol i gadeiryddion am y tro cyntaf. Mae’r Bil hefyd yn rhoi’r pŵer i weinidogion ymestyn y ddyletswydd i fwy o fathau o ymchwiliadau drwy is-ddeddfwriaeth.

Mae’r ddyletswydd gyfreithiol hon yn canolbwyntio ar y sector cyhoeddus, ond mae hefyd yn berthnasol i rai cyrff preifat: y rhai sy’n cyflawni swyddogaethau cyhoeddus; y rhai sydd â chyfrifoldeb iechyd a diogelwch perthnasol; yn ogystal â chontractwyr perthnasol yn y sector cyhoeddus – fel yn sgandal Horizon.

I’r rhai nad ydynt yn cydymffurfio â’r ddyletswydd newydd hon – mae’r Bil yn nodi sancsiynau troseddol clir, gan gynnwys dedfrydau o garchar.

Dyletswyddau Gonestrwydd Proffesiynol

Beth rydym am ei wneud?

Bydd y Bil hwn yn sicrhau bod gonestrwydd wrth galon gwasanaethau cyhoeddus – gan fynnu bod dyletswyddau gonestrwydd proffesiynol yn cael eu rhoi ar waith ar draws y sector cyhoeddus.

Sut rydym am wneud hyn?

Bydd y Bil yn ei gwneud yn ofynnol i bob corff cyhoeddus sefydlu dyletswydd gonestrwydd broffesiynol ar gyfer staff – i’w nodi mewn cod moeseg ehangach. Bydd y rhwymedigaethau hyn yn seiliedig ar ddyletswydd newydd sy’n mynnu bod cyrff cyhoeddus yn hyrwyddo ymddygiad moesegol eu gweithwyr.

Bydd dyletswyddau gonestrwydd proffesiynol yn cael eu teilwra i’r sectorau y maent yn berthnasol iddynt: yn ystyrlon i staff ac yn ymateb i anghenion y rhai sy’n defnyddio gwasanaethau sefydliad. Bydd gofyniad cyfreithiol ar awdurdodau i nodi’r canlyniadau i staff nad ydynt yn cydymffurfio â’r dyletswyddau, gan gynnwys sancsiynau disgyblu posibl hyd at ac yn cynnwys camymddwyn difrifol.

Bydd codau moeseg yn seiliedig ar Egwyddorion Gonestrwydd Nolan, sef gonestrwydd, uniondeb, gwrthrychedd, atebolrwydd, anhunanoldeb, bod yn agored ac arweinyddiaeth. Bydd yn ofynnol i bob cod fodloni safonau gofynnol – gan gynnwys sicrhau eu bod yn nodi prosesau clir ar gyfer pryderon mewnol a chwynion cyhoeddus.

Bydd y gofynion hyn yn berthnasol yn gyffredinol – i bob awdurdod cyhoeddus.

Trosedd o gamarwain y cyhoedd

Beth rydym am ei wneud?

Wrth i raddfa’r drychineb yn Hillsborough ddod i’r amlwg, dywedodd yr heddlu gelwydd am yr achos – gan ddweud bod cefnogwyr Lerpwl wedi torri i mewn i’r stadiwm. Darlledwyd y cyfrif ffug hwn yn rhyngwladol a dyma’r esboniad cyntaf o achos y drychineb i fod ar gael i’r cyhoedd. Yn wir, fel y byddai Ymchwiliad Taylor yn darganfod yn ddiweddarach, y prif reswm dros y trychineb oedd methiant yr heddlu i reoli’r dorf.

Mae’r Bil yn cynnwys trosedd newydd – wedi’i anelu’n benodol at y rhai sy’n ceisio camarwain y cyhoedd neu guddio’r gwir. Mae’r Bil wedi’i ddylunio gyda Hillsborough ar flaen y meddwl.

Sut rydym am wneud hyn?

Mae’r trosedd newydd hwn yn berthnasol pan fydd awdurdod cyhoeddus neu swyddog cyhoeddus yn gweithredu gyda’r bwriad o gamarwain y cyhoedd (neu’n ddi-hid o ran y posibilrwydd hwnnw) a’i fod yn gwybod, neu y dylai wybod, bod ei weithredoedd yn amhriodol iawn.

Bwriad y trosedd hwn yw cofnodi’r achosion mwyaf difrifol o swyddogion cyhoeddus neu awdurdodau yn camarwain y cyhoedd. Er enghraifft, prif weithredwr ysbyty yn cyfarwyddo staff i ddweud celwydd wrth y wasg am ddigwyddiad o bwys er mwyn osgoi beirniadaeth, neu’r heddlu yn rhoi datganiad i’r cyhoedd gan wybod nad yw’n gyfrif gwir o’r hyn a ddigwyddodd. Ni fwriedir iddo fod yn berthnasol i achosion o gamarwain damweiniol neu anfwriadol.

Mae’r Bil yn nodi set sylfaenol o feini prawf y mae’n rhaid i ddeddf eu bodloni er mwyn i weithred gael ei hystyried yn amhriodol iawn. Rhaid i’r ddeddf fod wedi gwneud y canlynol:

• Cynnwys anonestrwydd a oedd yn arwyddocaol neu’n ailadroddus mewn perthynas â materion sy’n peri pryder sylweddol i’r cyhoedd;
• Achosi, neu gyfrannu at achosi niwed i un neu fwy o bobl eraill, neu fod â’r potensial i wneud hynny, a
• Gwyro’n sylweddol oddi wrth yr hyn sydd i’w ddisgwyl wrth arfer yn briodol swyddogaethau’r person fel awdurdod cyhoeddus neu swyddog cyhoeddus.

Gyda’i gilydd, mae’r amodau hyn yn sicrhau bod y drosedd yn cael ei thargedu’n briodol at ymddygiad sy’n arbennig o feius.